Umownie 1918–1939. Skamander (Tuwim), Awangarda Krakowska (Peiper, Przyboś), druga awangarda i katastrofizm (Czechowicz, Żagary), Witkacy i teoria Czystej Formy, proza Schulza, „Ferdydurke” Gombrowicza, „Przedwiośnie” Żeromskiego.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z dwudziestolecia międzywojennego z odpowiedziami →
Quiz · Dwudziestolecie międzywojenne
22 pytania z tej epoki w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z epoki „Dwudziestolecie międzywojenne” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Wprowadzenie
Za początek dwudziestolecia międzywojennego przyjmuje się najczęściej rok 1918 (koniec I wojny światowej i odzyskanie przez Polskę niepodległości), a zamyka je wybuch II wojny światowej w 1939 r. Zadania obejmują epokę, a „Ferdydurke”, „Sklepy cynamonowe” i „Przedwiośnie” mają osobne strony.
Zakres:
Przed maturą
Zacznij od: Dwudziestolecie międzywojenne, Skamander, Awangarda Krakowska i 23 kolejnych pozycji.
Pełna lista11 umiejętności do odhaczenia, od „Ramy epoki i kontekst” po „Myśl epoki (PR)”.
Lista umiejętności9 pułapek, np. „Schulz był naturalistą”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
11 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
Za początek epoki przyjmuje się najczęściej rok 1918: koniec I wojny światowej i odzyskanie przez Polskę niepodległości po 123 latach zaborów. Zamyka ją wybuch II wojny światowej 1 września 1939 r. Spotyka się też ujęcie szersze — „trzydziestolecie” 1914–1944. Tło historyczne: II Rzeczpospolita, wielki kryzys gospodarczy po 1929 r., dojście Hitlera do władzy w Niemczech w 1933 r. W latach trzydziestych w literaturze narasta pesymizm i poczucie kryzysu cywilizacji.
Grupa poetycka uformowana w Warszawie pod koniec 1919 r., wcześniej związana z kawiarnią poetów „Pod Picadorem” (otwartą w listopadzie 1918 r.). Od 1920 r. wydawała pismo „Skamander”. Trzon grupy: Julian Tuwim, Jan Lechoń, Antoni Słonimski, Jarosław Iwaszkiewicz, Kazimierz Wierzyński; blisko nich pisali m.in. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Kazimiera Iłłakowiczówna i Józef Wittlin. Skamandryci deklarowali brak programu i nie zrywali z tradycją, ale odrzucali patos i sztuczność Młodej Polski. Ich wiersze cechuje witalizm (zachwyt życiem i jego dynamiką), tematy dnia codziennego i język bliższy mowie przeciętnego człowieka, z potocyzmami. Każdy z poetów szedł przy tym własną drogą.
Grupa skupiona wokół krakowskiego pisma „Zwrotnica”, redagowanego przez Tadeusza Peipera (dwie serie: 1922–1923 i 1926–1927). Poeci: Tadeusz Peiper, Julian Przyboś, Jan Brzękowski, Jalu Kurek. Program stworzył Peiper; jego manifest nosi tytuł „Miasto. Masa. Maszyna”. Awangarda była radykalnie nowatorska: wiersz ma być konstrukcją intelektualną, a nie wylewem uczuć, poeta stosuje rygor i oszczędność słowa, podstawowym środkiem wyrazu jest metafora, a źródłem piękna — zdobycze nowoczesnej cywilizacji.
Katastrofizm to postawa obecna w poezji lat trzydziestych: przeczucie zagłady i kryzysu cywilizacji. Józef Czechowicz (ur. 15 marca 1903 r. w Lublinie, zginął tam 9 września 1939 r. podczas bombardowania) jest zaliczany do tzw. drugiej awangardy; był też związany z grupą Kwadryga. Tomy: „Kamień” (1927), „dzień jak co dzień” (1930), „ballada z tamtej strony” (1932), „w błyskawicy” (1934), „nic więcej” (1936), „nuta człowiecza” (1939), z której pochodzi wiersz „żal”. W jego wierszach nie ma wielkich liter ani znaków interpunkcyjnych. Ton katastroficzny dominuje też w twórczości wileńskiej grupy Żagary, do której należał Czesław Miłosz.
Formiści (1917–1922) to grupa artystów awangardowych — przede wszystkim malarzy i rzeźbiarzy. Założyciele: Leon Chwistek (teoretyk grupy), Tytus Czyżewski, Jan Hrynkowski, Andrzej i Zbigniew Pronaszkowie, Tymon Niesiołowski; później dołączyli m.in. August Zamoyski, Konrad Winkler i Stanisław Ignacy Witkiewicz. Formizm łączył doświadczenia kubizmu, ekspresjonizmu i futuryzmu, czerpał też ze sztuki ludowej. Nie jest to to samo co futuryzm: futuryści (m.in. Bruno Jasieński, a także Tytus Czyżewski) zwalczali tradycję i radykalnie przekształcali język poetycki.
Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy, ur. 24 lutego 1885 r. w Warszawie, zm. 18 września 1939 r. w Jeziorach na Polesiu) — dramatopisarz, prozaik, malarz, filozof. Stworzył teorię Czystej Formy, którą realizował w dramatach i obrazach: sztuka ma oddziaływać nie treścią, lecz formą — deformacją rzeczywistości, nagromadzeniem napięć i nieprawdopodobnych wydarzeń — po to, by wywołać u odbiorcy uczucia metafizyczne. Dlatego nie powinna być realistyczna. Witkacy jest też autorem powieści, m.in. „Nienasycenia”.
„Szewcy” (ukończeni w 1934 r.) mają podtytuł „Naukowa sztuka ze «śpiewkami» w trzech aktach”. Wbrew częstemu skojarzeniu nie są wzorcową realizacją Czystej Formy: Witkacy zerwał tu z tą koncepcją i dał dramat o treści dyskursywnej — analizę przemian społecznych. Każdemu z trzech aktów odpowiada jedna rewolucja (wśród nich socjalistyczna i faszystowska, a na końcu technokratyczna). Z wcześniejszej teorii zostały deformacja świata i postaci oraz absurd. Bohaterowie — majster szewski Sajetan Tempe, prokurator Robert Scurvy, księżna Irina Wsiewołodowna Zbereźnicka-Podberezka, Hiper-Robociarz — mówią jak specjaliści od filozofii i socjologii; w spisie osób jest nawet Chochoł z „Wesela” Wyspiańskiego.
Bruno Schulz (ur. 12 lipca 1892 r. w Drohobyczu, zastrzelony tam przez Niemca 19 listopada 1942 r.) — prozaik i artysta plastyk, nauczyciel w Drohobyczu. Tomy opowiadań: „Sklepy cynamonowe” (pierwsze wydanie z datą 1934) i „Sanatorium pod Klepsydrą” (1937). Jego proza przekształca rzeczywistość w mit i w wizje podobne do snu (oniryzm): rozpadają się w niej prawdopodobieństwo i związki przyczynowo-skutkowe. Źródłem mitu jest dzieciństwo, a centrum świata — prowincjonalne miasto, którego nazwa w „Sklepach cynamonowych” nie pada. Język jest silnie metaforyczny, bliski prozie poetyckiej. Ważną postacią jest ojciec narratora: hodowca ptaków w opowiadaniu „Ptaki” i „herezjarcha” wykładający własną teorię stwarzania w „Traktacie o Manekinach”.
Witold Gombrowicz (1904–1969) w 1939 r. znalazł się w Argentynie i został tam do 1963 r.; potem mieszkał we Francji, zmarł w Vence. „Ferdydurke” (1937) to powieść groteskowa. Jej narrator, trzydziestoletni Józio, zostaje przez Pimkę („doktor i profesor, a właściwie nauczyciel, kulturalny filolog z Krakowa”) potraktowany jak uczeń i odprowadzony do szkoły — sam mówi potem, że Pimko go „upupił”. Powieść pokazuje, jak inni narzucają człowiekowi formę: rolę, minę, „gębę”. Późniejsze utwory Gombrowicza to m.in. „Trans-Atlantyk”, „Pornografia”, „Kosmos” i „Dziennik”.
Stefan Żeromski, „Przedwiośnie” (rękopis ukończony we wrześniu 1924 r., pierwsze wydanie z datą 1925): Cezary Baryka dorasta w Baku, przeżywa tam rewolucję, a po śmierci rodziców trafia do odrodzonej Polski. Opowieść ojca o szklanych domach okazuje się zmyśleniem („Ojcowskich szklanych domów nigdzie a nigdzie nie było”). W Warszawie Cezary słucha Szymona Gajowca, urzędnika Ministerstwa Skarbu i zwolennika stopniowych reform, oraz komunisty Antoniego Lulka. Inni prozaicy epoki: Zofia Nałkowska — „Granica” (wydanie książkowe 1935; kariera Zenona Ziembiewicza, problematyka społeczna i psychologiczna), Maria Dąbrowska — „Noce i dnie” (saga rodu Niechciców).
W filozofii i psychologii dwudziestolecia ważne są nowe kierunki: psychoanaliza (Sigmund Freud, Carl Gustav Jung), fenomenologia, behawioryzm, egzystencjalizm, marksizm, a w Polsce — szkoła lwowsko-warszawska. W prozie widać zainteresowanie tym, w jakim stopniu człowiekiem kierują siły podświadome (m.in. „Granica” Nałkowskiej).
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
Schulz był naturalistą
Proza Schulza to oniryzm i mityzacja rzeczywistości, nie naturalizm
Dlaczego: Schulz nie odtwarza realistycznie konkretnego miejsca. Pokazuje świat tak, jakby był snem, i zamienia codzienność prowincjonalnego miasta w mit. Naturalizm zakłada coś przeciwnego: wierny, niemal naukowy opis rzeczywistości.
Tuwim należał do Awangardy Krakowskiej
Tuwim to Skamander. Awangarda Krakowska to Peiper, Przyboś, Brzękowski, Kurek
Dlaczego: Skamander i Awangarda Krakowska to dwie różne grupy. Tuwim, Lechoń, Słonimski, Wierzyński, Iwaszkiewicz tworzyli Skamandra. Czechowicza zalicza się do drugiej awangardy.
Skamander to grupa awangardowa z rozbudowanym programem
Skamander deklarował brak programu i nie zrywał z tradycją
Dlaczego: Skamandryci odrzucali patos Młodej Polski, ale dawne hasła chcieli podjąć na nowo, a nie przekreślić. Radykalnie nowatorska była Awangarda Krakowska, której program stworzył Peiper.
Manifest „Miasto. Masa. Maszyna” ogłosił Skamander
To manifest Tadeusza Peipera, redaktora „Zwrotnicy” (Awangarda Krakowska)
Dlaczego: Fascynacja miastem, tłumem i techniką należy do programu Awangardy Krakowskiej. Skamander pisał o codzienności, lecz programu poetyckiego nie ogłaszał.
Czechowicz należał do Awangardy Krakowskiej
Czechowicz to tzw. druga awangarda; w jego poezji lat trzydziestych obecny jest katastrofizm
Dlaczego: Czechowicz był związany z Lublinem i z grupą Kwadryga. Zginął 9 września 1939 r. podczas bombardowania Lublina.
„Szewcy” to wzorcowa realizacja Czystej Formy
W „Szewcach” (1934) Witkacy odszedł od Czystej Formy; to dramat dyskursywny o przemianach społecznych
Dlaczego: Teorię Czystej Formy Witkacy realizował we wcześniejszych dramatach i w malarstwie. „Szewcy” zachowują deformację i absurd, ale ich treść wyraża się w mowach i sporach bohaterów, a sam autor nazwał utwór „naukową sztuką”.
Formizm to inna nazwa futuryzmu
Formiści (1917–1922) to grupa artystów plastyków; futuryzm to osobny kierunek
Dlaczego: Formizm łączył doświadczenia kubizmu, ekspresjonizmu i futuryzmu. Z futurystami łączy go m.in. osoba Tytusa Czyżewskiego, malarza i poety.
Pozytywizm rozwijał się w dwudziestoleciu
Dwudziestolecie następuje po Młodej Polsce; pozytywizm to epoka wcześniejsza
Dlaczego: Kolejność epok: pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne. Skamandryci określali się właśnie wobec Młodej Polski — zrywali z jej patosem.
Finał „Przedwiośnia” to pochód pierwszomajowy
To manifestacja robotnicza idąca na Belweder po zatargu w fabryce
Dlaczego: W powieści powodem pochodu jest zamknięcie fabryki i wezwanie partii do poparcia robotników. Ostatnie zdanie: „Baryka wyszedł z szeregów robotników i parł oddzielnie, wprost na ten szary mur żołnierzy — na czele zbiedzonego tłumu”.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Lektury z epoki
Każda lektura ma własną podstronę z zadaniami, strategią i pojęciami.
Przykłady z bazy
Poniżej 3 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
Jak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
Ramy: umownie 1918 (niepodległość, koniec I wojny światowej) i 1939 (wybuch II wojny światowej).
Grupy poetyckie: Skamander (Tuwim, Lechoń, Słonimski, Iwaszkiewicz, Wierzyński — codzienność, witalizm, brak programu), Awangarda Krakowska (Peiper, Przyboś — „Miasto. Masa. Maszyna”, metafora), druga awangarda i katastrofizm (Czechowicz, Żagary z Miłoszem).
Witkacy: Czysta Forma to teoria — sztuka działa formą i ma wywołać uczucia metafizyczne. „Szewcy” (1934) są od niej odejściem: trzy akty, trzy rewolucje, dramat dyskursywny.
Proza: Schulz (oniryzm, mityzacja, ojciec), Gombrowicz („Ferdydurke” — Józio, Pimko, forma), Żeromski („Przedwiośnie” — Cezary Baryka, szklane domy, Gajowiec i Lulek).
Status lektur w podstawie programowej (Dz.U. 2024 poz. 1019): „Przedwiośnie” — w całości, zakres podstawowy; „Ferdydurke” — fragmenty, zakres podstawowy; wybrane opowiadania ze „Sklepów cynamonowych” i „Szewcy” — zakres rozszerzony; „Granica” — lektura uzupełniająca.
Poezja w podstawie programowej: wybrane wiersze Tuwima, Czechowicza, Leśmiana i Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej (zakres podstawowy) oraz Przybosia (zakres rozszerzony).
FAQ
Wiedza z działu „Dwudziestolecie międzywojenne” przyda Ci się też tutaj:
22 zadania z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
