Dante Alighieri
„Boska komedia” Dantego Alighieri to poemat o wędrówce przez piekło, czyściec i raj. Zadania obejmują budowę dzieła, początek wędrówki (ciemny las, trzy zwierzęta), przewodników (Wergiliusz, Beatrycze, św. Bernard), kręgi piekła i zasadę kary, epizody Franczeski, Ulissesa i Ugolina, czyściec, raj oraz alegoryczny sens całości. Cytaty podajemy w przekładzie Juliana Korsaka.
Lektura obowiązkowa tylko na poziomie rozszerzonym
Obowiązkowa we fragmentach. Egzamin ustny i test historycznoliteracki na poziomie podstawowym nie sprawdzają jej znajomości, ale w wypracowaniu na poziomie podstawowym możesz się na nią powołać jako na lekturę obowiązkową.
Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 40; Informator CKE (PP), s. 9–11.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z „Boskiej komedii” z odpowiedziami →
Quiz · Boska komedia
90 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z lektury „Boska komedia” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Na sprawdzianie z „Boskiej komedii” nauczyciel pyta konkretnie: gdzie Dante się zgubił i jakie trzy zwierzęta zagrodziły mu drogę, kto przysłał mu Wergiliusza, co głosi napis na bramie piekła, kto trafia do Limbu i dlaczego, co czytali Franceska i jej towarzysz, gdy się pocałowali, ile jest kręgów i za jaki grzech karze każdy z nich, na czym polega kontrapas, co spotkało hrabiego Ugolina i kogo żuje Lucyfer. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do numeru pieśni „Piekła”, cytaty sprawdzone w przekładzie Juliana Korsaka i pytania z naszego banku, którymi możesz się przetestować.
Numer pieśni „Piekła” (I–XXXIV) wg wydania Wolnych Lektur w przekładzie Juliana Korsaka; sąsiednie pieśni o tym samym kręgu są połączone. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
Dante budzi się w ciemnym lesie, nie wiedząc, jak zszedł z drogi. Próbuje wejść na górę oświetloną słońcem, ale zagradzają mu drogę pantera, lew i wychudła wilczyca, która spycha go w dół, „tam, gdzie milczy słońce”. Zjawia się Wergiliusz: przepowiada psa (brytana), który kiedyś zapędzi wilczycę do piekła, i proponuje inną drogę, przez „królestwo wieczne”. Do nieba poprowadzi Dantego „duch godniejszy”.
Zapada wieczór. Dante się waha: „Jam nie Eneasz, jam nie Paweł święty”. Wergiliusz wyjaśnia, że wezwała go do Limbu Beatrycze. Ją posłała Łucja, a Łucję Matka Boża, „pełna miłosierdzia Pani”. Skoro troszczą się o niego „trzy niewiasty święte”, Dante odzyskuje odwagę i rusza.
Brama piekła z napisem. W przedpieklu biegną nago za chorągwią ci, którzy żyli „bez hańby i chwały”, razem z aniołami, co w buncie nie stanęli po żadnej stronie; kąsają ich muchy i osy. Nad Acheronem Charon nie chce wziąć żywego do łodzi, Wergiliusz go ucisza. Ziemia drży, błyska, Dante traci przytomność.
Krąg I, Limbus. Nie ma tu krzyku, tylko westchnienia dusz nieochrzczonych: dzieci, kobiet i mężczyzn. Wergiliusz sam do nich należy. Opowiada, jak Chrystus wyprowadził stąd Adama, Abla, Noego, Mojżesza, Abrahama, Dawida i Rachelę. Homer, Horacy, Owidiusz i Lukan przyjmują Dantego jako szóstego poetę. W zamku o siedmiu murach siedzą bohaterowie i filozofowie: Hektor, Eneasz, Cezar, Sokrates, Platon, Cyceron, Seneka i inni.
Minos sądzi dusze i owija się ogonem tyle razy, ile kręgów ma dusza zejść. Krąg II: wicher bez przerwy miota zmysłowymi. Wergiliusz pokazuje Semiramis, Kleopatrę, Helenę, Parysa, Achillesa, Tristana. Dante przywołuje parę lecącą razem; Franceska opowiada o pocałunku przy lekturze o Lancelocie. Jej towarzysz płacze, Dante mdleje.
Krąg III: żarłocy leżą w błocie pod zimnym deszczem ze śniegiem i gradem, szarpie ich trójgardły Cerber. Wergiliusz zatyka mu paszcze garściami błota. Florentczyk Ciakko przepowiada walki stronnictw: Biali wypędzą Czarnych, potem sami upadną; w mieście rządzą „Duma, łakomstwo i zawiść”.
Plutus zostaje uciszony. Krąg IV: skąpcy i marnotrawcy toczą piersiami ciężary i zderzają się, krzycząc „Precz, skąpcy! Precz, marnotrawniki!”; wśród skąpców są łysi duchowni, papieże i kardynałowie. Wergiliusz tłumaczy, czym jest Fortuna. Krąg V, bagno Styks: gniewni biją się i gryzą, a pod wodą wzdychają zanurzeni w błocie.
Flegiasz przewozi poetów łodzią przez Styks. Z błota wynurza się Florentczyk Argenti; Dante go odpycha, a inne dusze rzucają się na niego. Za wodą stoją czerwone od ognia mury miasta Dis. Strącone anioły zatrzaskują bramę przed Wergiliuszem.
Na wieży zjawiają się trzy Furie (Megera, Alekto, Tyzyfona) i wzywają Meduzę. Wergiliusz odwraca Dantego i zasłania mu oczy. Posłaniec z nieba przechodzi Styks suchą nogą i otwiera bramę dotknięciem laski. Krąg VI: otwarte groby, rozżarzone jak żelazo w ogniu; leżą w nich kacerze.
Wśród grobów zwolenników Epikura, którzy głosili, „Że dusza z ciałem zamiera przy skonie”, podnosi się Farinata. Obok wstaje ojciec poety Gwida i pyta, czemu syna nie ma z Dantem. Farinata przepowiada Dantemu trudny powrót z wygnania i wyjaśnia, że potępieni widzą przyszłość, ale nie teraźniejszość. W tych grobach leży też Fryderyk II.
Przy grobie papieża Anastazego Wergiliusz wykłada plan dolnego piekła: gwałt (trzy oddziały kręgu VII), fałsz (krąg VIII) i zdradę (krąg IX, najniżej). Kręgi nad miastem Dis karzą łagodniej, bo niepowściągliwość mniej obraża Boga niż złość. Na koniec tłumaczy, czemu lichwiarz gardzi naturą i sztuką, czyli ludzką pracą.
Zejścia pilnuje Minotaur. W rzece wrzącej krwi stoją mordercy i tyrani (Aleksander, Dionizy, Ezzelino, Attyla), zanurzeni tym głębiej, im cięższa wina; kto się wychyli, dostaje strzałą od centaurów. Chiron każe Nessusowi przeprowadzić poetów przez bród.
Las samobójców: czarne liście, ciernie, gniazda harpii. Dante łamie gałąź, a pień krwawi i mówi. To kanclerz, który „rządził Fryderykiem”, oczerniony przez zawistnych dworzan zabił się w poczuciu hańby. Przez las gonią nagich rozrzutników czarne psy i rozszarpują jednego z nich w krzaku.
Krąg VII, oddział trzeci: rozpalony piasek, na który pada deszcz ognia. Kapaneus leży i dalej urąga Jowiszowi. Wergiliusz opowiada o Starcu z Krety, z którego łez biorą się rzeki piekła. Wśród sodomitów Dante spotyka swego nauczyciela Brunetta Latiniego, który przepowiada mu sławę i wrogość Florentczyków. Trzej Florentczycy pytają o miasto. Wergiliusz rzuca w przepaść sznur, którym Dante był przepasany.
Z przepaści wypływa Gerion, obraz oszustwa: twarz sprawiedliwego męża, ciało węża, ogon z żądłem skorpiona. Na skraju siedzą lichwiarze z sakwami na szyjach, każda z herbem rodu. Poeci zjeżdżają na grzbiecie Geriona w dół; Dante boi się bardziej niż Faeton i Ikar.
Krąg VIII, Złe Tłumoki: dziesięć okrągłych jam połączonych kamiennymi mostami. W pierwszej diabły z biczami gonią stręczycieli i uwodzicieli, wśród nich Jazona. W drugiej pochlebcy tkwią w ludzkim kale; jest tu Tais.
Jama trzecia: symoniacy wbici głową w dół w dziury skały, z płonącymi stopami. Papież bierze Dantego za Bonifacego, na którego czeka to samo miejsce; Dante gromi chciwość papieży. Jama czwarta: wróżbici idą tyłem z twarzami wykręconymi na plecy (Amfiaraus, Tyrezjasz, Manto). Dante płacze, a Wergiliusz go karci: „Tu litość żyje wtenczas, gdy zamarła!”
Jama piąta: przedajni urzędnicy we wrzącej smole, diabły wpychają ich hakami. Diabelska eskorta prowadzi poetów, Nawarczyk wymyka się diabłom z powrotem w smołę, dwaj diabli wpadają za nim w smołę. Poeci uciekają do jamy szóstej: obłudnicy wloką się w złoconych kapach z ołowiu, a na ziemi leży Kajfasz przybity do trzech pali, deptany przez przechodzących.
Jama siódma: złodzieje biegną nago wśród węży, z rękami związanymi wężami. Ukąszony Fucci z Pistoi spala się w proch i odradza jak Feniks; przyznaje, że skradł sprzęty z kościoła, i przepowiada klęskę Białych. Pokazuje Bogu figi. Inne dusze na oczach Dantego zmieniają się w węże, a węże w ludzi.
Jama ósma: źli doradcy ukryci w płomieniach. W jednym rozdwojonym płomieniu płoną Ulisses i Diomedes, za konia trojańskiego, Achillesa i Palladium. Ulisses opowiada o ostatniej wyprawie za słupy Herkulesa i o zatonięciu przy nieznanej górze. Gwido z Montefeltro dał papieżowi radę „Wiele obiecuj, a dotrzymaj mało” i mimo rozgrzeszenia z góry zabrał go czarny cherubin.
Jama dziewiąta: siewcy niezgody, rozcinani mieczem diabła: Mahomet, Ali, Kurion z uciętym językiem, Mosca bez rąk, Bertran z głową w ręku. Jama dziesiąta: fałszerze. Alchemicy drapią strupy, fałszerz monety mistrz Adam puchnie z pragnienia i kłóci się z Grekiem Sinonem. Wergiliusz gani Dantego za słuchanie tej kłótni.
Wokół studni prowadzącej na dno stoją olbrzymi, z daleka podobni do wież. Nemrod bełkocze w niezrozumiałym języku, Efialtes jest skuty łańcuchem. Anteusz bierze obu poetów i stawia ich na dnie piekła.
Krąg IX: zamarznięte jezioro Kocyt. W Kainie tkwią zdrajcy krewnych (dwaj bracia, synowie jednej matki), w Antenorze zdrajcy ojczyzny. Dante nadeptuje na twarz Bokki, zdrajcy spod Montaperto, i wyrywa mu włosy. Potem widzi dwóch wmarzniętych w jedną jamę: jeden gryzie drugiemu kark.
Hrabia Ugolino opowiada, jak wpadł w ręce arcybiskupa Rudżieriego i trafił z dziećmi do lochu w wieży, a potem wejście zamurowano. Dzieci umierały jedno po drugim, Anzelmek czwartego dnia. W Ptolomei zdrajcom gości łzy zamarzają w oczach; brat Alberigo tłumaczy, że dusza zdrajcy trafia tu jeszcze za życia, a jego ciałem rządzi diabeł; tak jest z Branką d'Orią, który na ziemi „dobrze je i pije”.
Judekka: dusze całe zatopione w lodzie. Lucyfer, wmarznięty po pierś, ma trzy twarze i sześć skrzydeł nietoperza, od których zamarza Kocyt, a w paszczach żuje Judasza, Brutusa i Kasjusza. Poeci schodzą po jego kudłach, w środku ziemi Wergiliusz odwraca się głową w górę, a wąską jaskinią wzdłuż strumyka wychodzą na powierzchnię: „W końcu wychodząc, witaliśmy gwiazdy”.
| Dante | Narrator i bohater, Florentczyk, żywy człowiek w świecie zmarłych. Zbłądził w połowie życia. Litość w nim walczy ze zgrozą: mdleje przy Francesce, ale Argentego i Bokkę traktuje bez litości. |
|---|---|
| Wergiliusz (w przekładzie: Wirgili, Wirgiliusz) | Rzymski poeta z Mantui, za Augusta śpiewał o potomku Anchizesa (Eneaszu). Przebywa w Limbie. Prowadzi Dantego, ochrania go i objaśnia piekło; Dante nazywa go wodzem, mistrzem i panem. Do nieba wejść nie może. |
| Beatrycze | Zmarła ukochana Dantego, dusza zbawiona. Schodzi z nieba do Limbu i prosi Wergiliusza o pomoc: „Miłość te słowa w moje usta wkłada”. W Piekle nie pojawia się na scenie; Wergiliusz zapowiada, że od niej, „Ta, co wszechwidzi swoimi oczyma”, Dante pozna swoją drogę (X). |
| Matka Boża i Łucja | W niebie „pełna miłosierdzia Pani” prosi Łucję o ratunek dla Dantego, Łucja idzie do Beatrycze, która siedzi obok Racheli. Razem z Beatrycze to „trzy niewiasty święte” (II). |
| Charon | Siwy przewoźnik przez Acheron, z oczami otoczonymi płomieniem. Krzyczy do dusz: „Biada wam, nędzniki, biada!”, bije leniwych wiosłem, żywego Dantego przewieźć nie chce. |
| Minos | Sędzia u wejścia do kręgu II. Dusza sama mu się spowiada, a on owija się ogonem tyle razy, ile kręgów ma zejść. |
| Franceska i jej towarzysz | Kochankowie z kręgu II, lecą razem w wichrze. Mówi tylko ona (Dante woła: „Franczesko!”); on płacze. Ich zabójca czeka na miejsce w Kainie. W przekładzie Korsaka towarzysz nie ma imienia, w opracowaniach to Paolo, brat jej męża. |
| Cerber i Ciakko | Trójgardły pies-szatan w kręgu żarłoków i żarłok z Florencji, który przepowiada Dantemu wojnę Białych i Czarnych. |
| Farinata | Florentczyk ze stronnictwa wrogiego rodowi Dantego, w ognistym grobie kacerzy. Siedzi dumnie wyprostowany, chwali się, że dwa razy wygnał przodków Dantego, i przypomina, że sam jeden obronił Florencję przed zburzeniem. |
| Ojciec Gwida (Kawalkante) | Leży w grobie obok Farinaty. Szuka przy Dantem syna, poety Gwida; gdy Dante zwleka z odpowiedzią, myśli, że syn nie żyje, i opada w grób. Imię ma tylko w nagłówku Pieśni X. |
| Kanclerz Fryderyka (Piotr a Vineis) | Samobójca zamieniony w drzewo (XIII). Oczerniony przez dworzan, stracił łaskę cesarza i odebrał sobie życie; przysięga, że nigdy nie zdradził pana. |
| Brunetto Latini | Nauczyciel Dantego, wśród sodomitów na płonącym piasku. Dante wspomina „Drogi ojcowski obraz twarzy twojej”; Brunetto przepowiada mu sławę i wrogość Florentczyków. |
| Strażnicy i potwory | Plutus (krąg IV), Flegiasz (przewoźnik przez Styks), Furie na wieży Dis, Minotaur, centaury Chiron i Nessus, harpie, Gerion, diabły z hakami i biczami, olbrzymi Nemrod, Efialtes i Anteusz. |
| Ulisses i Diomedes | Źli doradcy płonący w jednym płomieniu. Ulisses opowiada o wyprawie za słupy Herkulesa i o mowie, którą namówił towarzyszy, by płynęli dalej. |
| Gwido z Montefeltro | Żołnierz, potem franciszkanin. Papież z góry rozgrzeszył go z rady, jak zdobyć Palestrinę. Diabeł zabrał go po śmierci, bo nie można naraz chcieć grzechu i żałować grzechu. |
| Bertran z Bornio | Siewca niezgody. Doradzał młodemu królowi przeciw ojcu, dlatego chodzi z odciętą głową w ręku jak z latarnią. |
| Hrabia Ugolino i arcybiskup Rudżieri | Zdrajcy wmarznięci w jedną jamę w Antenorze. Ugolino (Piza oskarżała go, że oddał wrogom jej zamki) gryzie czaszkę Rudżieriego, który zamorzył go głodem razem z dziećmi. |
| Bokka | Zdrajca spod Montaperto w Antenorze. Nie chce podać imienia; zdradza go krzyk sąsiada, a on w odwecie wydaje innych zdrajców. |
| Brat Alberigo | Zdrajca gości w Ptolomei. Prosi o zdjęcie lodu z oczu; Dante obiecuje i nie dotrzymuje, bo uznaje, że wobec niego nieszczerość nie jest winą. |
| Lucyfer | „Król piekielnego państwa”, niegdyś piękny anioł, wmarznięty w lód w środku ziemi. Ma trzy twarze, sześcioro oczu płaczących krwią i trzy pary skrzydeł bez piór. |
| Judasz, Brutus i Kasjusz | Najwięksi zdrajcy, w trzech paszczach Lucyfera. Judasz ma głowę w paszczy i macha nogami, Brutus i Kasjusz zwisają głowami w dół; Brutus milczy. |
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur, „Piekło” w przekładzie Juliana Korsaka). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
Dante nie pamięta, jak wszedł do lasu; był senny. Chce wejść na górę, na którą świeci słońce. Pantera zastępuje mu drogę, lew idzie na niego z rykiem, a wilczyca, chuda od żądz, spycha go z powrotem do doliny.
Z prostego toru w naszych dni połowie Wszedłem w las ciemny; jaka gęstwa dzika,
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o symbolikę lasu i trzech zwierząt otwiera prawie każdy sprawdzian; bank pyta o nie wprost.
Cień przedstawia się: urodzony w Mantui, żył w Rzymie za Augusta, był poetą. Dante poznaje w nim mistrza, od którego wziął „piękno stylu”. Wergiliusz proponuje drogę przez piekło i czyściec; do nieba poprowadzi Dantego ktoś inny, bo Wergiliusz był nieposłuszny wierze Boga.
Byłem poetą i śpiewałem męża Z krwi Anchizesa, który przybył z Troi,
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Dlaczego przewodnikiem jest właśnie Wergiliusz i dlaczego nie wejdzie do Raju: odpowiedź jest w tej rozmowie.
Dante się cofa, bo nie czuje się godny drogi Eneasza i św. Pawła. Wergiliusz opowiada, jak w Limbie odwiedziła go piękna pani z nieba i poprosiła o pomoc dla przyjaciela, który zabłądził. Prośba szła od Matki Bożej przez Łucję do Beatrycze.
Jam Beatrycze, która, byś szedł, mówię. Z miejsca, gdzie żądam powrócić, przychodzę, Miłość aż tutaj przywiodła mnie rada, Miłość te słowa w moje usta wkłada.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Na sprawdzianie pytają, kto wysłał Wergiliusza i jaką rolę pełni Beatrycze, zanim sama pojawi się w Czyśćcu.
Brama mówi w pierwszej osobie: zbudowała ją boska potęga, mądrość i miłość, jest wieczna, a kończy się słowami „Wchodzący we mnie, zostawcie nadzieję!”. Wergiliusz bierze przestraszonego Dantego za rękę i wprowadza go do środka.
Przeze mnie droga w gród łez niezliczonych. Przeze mnie droga w boleść wiekuistą, Przeze mnie droga w naród zatraconych.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Ostatni wers napisu to najczęstsze pytanie zamknięte z lektury; w banku jest też wiązka pytań do całego napisu.
W pierwszym kręgu nikt nie jest torturowany, słychać tylko westchnienia. Są tu ludzie bez grzechu, ale nieochrzczeni, i poganie, którzy żyli przed Chrystusem. Ich karą jest pragnienie bez nadziei. Wergiliusz mówi, że należy do nich.
Za to nieszczęście, nie za grzech, z kolei Spadła kaźń na nas, a treścią tej kary, Że pożądamy wiecznie bez nadziei.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Kto przebywa w Limbie i czym różni się od reszty piekła: pytanie zamknięte i punkt wyjścia do pytania o los Wergiliusza.
Franceska opowiada: czytali razem dla zabawy o miłości Lancelota; gdy doszli do pocałunku, spojrzeli na siebie i on ją pocałował. „Pisarz tej księgi był nam Galeotą”; tego dnia już nie czytali. Oboje zginęli z ręki jednego zabójcy. Towarzysz płacze, Dante z litości mdleje.
Ach, nic tak nie boli, Jak chwile szczęścia wspominać w niedoli!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Rola książki, reakcja Dantego i pytanie, czemu współczujący poeta zostawia ich w piekle, to trzy stałe pytania do tej pieśni.
Farinata wstaje z grobu, pyta Dantego o przodków i chwali się, że dwa razy wygnał jego ród. Przypomina, że on jeden sprzeciwił się zburzeniu Florencji. Przepowiada Dantemu, że wkrótce sam się przekona, jak trudno wrócić z wygnania.
On piersią, czołem prostował się w trumnie, Jak gdyby piekłu urągał się dumnie.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Scena pokazuje dumę, której nie złamała kara, i politykę Florencji w piekle; pytają też o przepowiednię wygnania.
Ulisses opowiada z płomienia, że ani syn, ani ojciec, ani Penelopa nie zatrzymali go w domu. Starzy już, przepłynęli z towarzyszami przez cieśninę ze słupami Herkulesa na nieznany ocean. Po pięciu miesiącach zobaczyli ogromną górę; burza okręciła łódź trzy razy, a za czwartym morze zamknęło się nad nimi.
Myślcie, skąd człowiek swój początek bierze: On nie stworzony, aby żył jak zwierze, Cel jego trudów nauka i cnota.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Mowa do towarzyszy to najczęściej cytowane słowa z „Piekła” obok napisu na bramie; bank pyta, jak się mają do wizji człowieka w poemacie.
Ugolino odrywa się od czaszki Rudżieriego i opowiada: w wieży śniło mu się polowanie na wilka z wilczętami, rano usłyszał, że zamurowano drzwi. Dzieci proponowały, żeby je zjadł. Umierały jedno po drugim; Ugolino biegał od jednego ciała do drugiego, aż ślepy upadł na trupy. Potem wraca do gryzienia.
Dzień jeszcze siódmy do słońca zachodu, Krzyczałem z żalu, a na koniec — z głodu, Bo głód był jeszcze sroższy od żałości.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najbardziej wstrząsający epizod „Piekła”: pytają o przyczynę kary, o wieżę głodu i o dwuznaczność ostatniego zdania opowieści.
Na dnie, w lodzie, tkwi król piekła. Jego trzy twarze płaczą krwią, skrzydła wieją wiatrem, od którego marznie Kocyt. W każdej paszczy żuje zdrajcę: Judasza, Brutusa i Kasjusza. Po jego ciele poeci schodzą do środka ziemi i dalej, na drugą półkulę.
I trzech grzeszników przeżuwał jak zwierze, Każdego żuła osobna paszczęka,
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Kto jest na dnie piekła, kogo żuje Lucyfer i dlaczego zdrada karana jest najniżej: pytania zamknięte z banku.
Tyle ma „Piekło”: Pieśń I jest wstępem do całego poematu, dalej 33 pieśni. Czyściec i Raj mają po 33, razem 100 (pełny tekst przekładu Korsaka).
Przed nimi przedpiekle (III). Krąg VII ma trzy oddziały (XI), krąg VIII dziesięć jam, Złych Tłumoków (XVIII), krąg IX cztery strefy lodu: Kainę, Antenorę, Ptolomeę i Judekkę (XXXII–XXXIV).
Pantera, lew i wilczyca w Pieśni I. W Pieśni II o Dantego troszczą się w niebie „trzy niewiasty święte”: Matka Boża, Łucja i Beatrycze.
W Limbie Homer, Horacy, Owidiusz i Lukan przyjmują Dantego do swojego grona; z Wergiliuszem jest ich sześciu: „I byłem szósty z genijuszów chóru” (IV).
Diabeł w Pieśni XXI mówi, że wczoraj, pięć godzin później niż teraz, minęło 1266 lat, odkąd runęły mosty piekła. Runęły, gdy Chrystus zstępował do piekieł (XII); stąd rok wędrówki 1300.
Anzelmek umiera czwartego dnia, potem pozostałe dzieci; u Korsaka „wszystkich było troje” (w oryginale Dantego dzieci jest czworo). Ugolino krzyczy jeszcze siódmego dnia, aż zabija go głód.
Lucyfer ma trzy twarze, pod każdą parę skrzydeł nietoperza, sześcioro oczu płaczących krwią i trzech zdrajców w paszczach (XXXIV).
32 zamknięte, 11 wielokrotnego wyboru, 7 otwartych, 3 dopasowania, 3 wiązki zadań do jednego fragmentu tekstu, 2 z lukami i 2 rozprawki. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Krótkie, zamknięte: kręgi, napis, strażnicy. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.
Przewodnicy i potępieni, których Dante spotyka po drodze.
Pytania „dlaczego” i „jak”: wymagają znajomości przebiegu wędrówki, nie tylko nazwy kręgu.
Alegoria, kontrapas, epoka. Tu traci się najwięcej punktów, bo trzeba pokazać pojęcie na konkretnym kręgu albo postaci.
Sprawdzian z „Boskiej komedii” online: 5 pytań z odpowiedziami →
10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Pełne opracowania „Boskiej komedii”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.
Wprowadzenie
„Boska komedia” Dantego Alighieri (1265–1321) to poemat w trzech częściach — „Piekło”, „Czyściec”, „Raj” — liczący razem 100 pieśni. Dante nazwał go „Komedią”; przymiotnik „boska” dodali potomni. Utwór powstał po włosku, na wygnaniu z Florencji. Bohaterem i narratorem jest sam poeta.
Zbłąkany w ciemnym lesie („Z prostego toru w naszych dni połowie / Wszedłem w las ciemny”), nie może wejść na oświetloną górę, bo drogę zastępują mu pantera, lew i wilczyca. Na ratunek przychodzi Wergiliusz, posłany przez Beatrycze.
Prowadzi Dantego przez bramę z napisem „Wchodzący we mnie, zostawcie nadzieję!” i przez dziewięć kręgów piekła, gdzie kary odpowiadają winom, aż do Lucyfera wbitego w lód.
Po drodze Dante rozmawia m.in.
Potem poeci wspinają się na górę czyśćcową z siedmioma kręgami; na jej szczycie, w raju ziemskim, Wergiliusz znika, a zjawia się Beatrycze. Ona prowadzi Dantego przez sfery nieba do Empireum, gdzie jej miejsce zajmuje św. Bernard. W ostatniej pieśni Dante ogląda Boga jako trzy kręgi światła, a poemat kończy wers: „Miłość, co wprawia w ruch słońce i gwiazdy”.
Całość czyta się na dwóch poziomach: dosłownym (stan dusz po śmierci) i alegorycznym (droga człowieka od winy przez oczyszczenie do Boga). Wszystkie cytaty na tej stronie pochodzą z przekładu Juliana Korsaka (wyd. 1860); w innych przekładach te same wersy brzmią inaczej. Podstawa programowa wymaga znajomości fragmentów poematu.
Poniżej omawiamy po kolei budowę dzieła, początek wędrówki, przewodników, trzy królestwa zaświatów, najważniejsze epizody, alegorię i postacie.
Przed maturą
Zacznij od: Boska komedia, Dante Alighieri, Wygnanie Dantego i 47 kolejnych pozycji.
Pełna listaChronologia: 25 kroków. Postacie, m.in. Dante, Wergiliusz (w przekładzie: Wirgili, Wirgiliusz), Beatrycze. Do tego 10 scen z cytatem z tekstu.
Fakty z tekstu13 umiejętności do odhaczenia, od „Budowa dzieła” po „Autor, tytuł, przekłady”.
Lista umiejętności14 pułapek, np. „Boska komedia została napisana po łacinie”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
13 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
„Boska komedia” składa się z trzech części: „Piekło”, „Czyściec” i „Raj”. „Czyściec” i „Raj” liczą po 33 pieśni, „Piekło” ma ich 34, bo otwiera je pieśń wstępna — razem 100 pieśni. W oryginale poemat jest pisany tercyną, czyli strofą trzywersową o rymach aba bcb cdc. Liczba trzy, odsyłająca do Trójcy Świętej, porządkuje całość: trzy części, trzy zwierzęta w pieśni I, „trzy niewiasty święte”, które troszczą się o Dantego (Piekło II), trzy oblicza Lucyfera, „trzy kręgi” światła w ostatniej wizji. Piekło ma dziewięć kręgów, czyściec — przedczyściec, siedem kręgów i raj ziemski, raj — dziewięć sfer i Empireum. Każda część kończy się słowem „gwiazdy”: „W końcu wychodząc, witaliśmy gwiazdy” (Piekło XXXIV), „Czysty i gotów wylecieć pod gwiazdy” (Czyściec XXXIII), „Miłość, co wprawia w ruch słońce i gwiazdy” (Raj XXXIII). Dante nazwał utwór „Komedią”; w jego czasach nie oznaczało to utworu zabawnego, lecz opowieść o szczęśliwym zakończeniu. Przymiotnik „boska” dodali potomni. Poemat powstał po włosku, nie po łacinie. Cytaty na tej stronie pochodzą z przekładu Juliana Korsaka (wyd. 1860), pierwszego pełnego przekładu polskiego; w innych przekładach, np. Edwarda Porębowicza, te same wersy brzmią inaczej. Podstawa programowa wymaga znajomości fragmentów poematu.
Poemat zaczyna się słowami: „Z prostego toru w naszych dni połowie / Wszedłem w las ciemny”. Bohater, który jest zarazem narratorem, nie pamięta, jak zabłądził („Senny, prawdziwą opuściłem drogę”). O poranku próbuje wejść na górę oświetloną słońcem, ale drogę zastępują mu kolejno pantera „okryta skórą cętkowaną”, lew i wilczyca „z wpadłymi bokami”, która spycha go z powrotem „tam, gdzie milczy słońce”. Zwierzęta odczytuje się jako alegorie grzechów: pantera to zmysłowość (w innych objaśnieniach zawiść), lew — pycha, wilczyca — chciwość. Wtedy zjawia się cień Wergiliusza („Mantuańczycy są rodzice moi”, „Byłem poetą i śpiewałem męża / Z krwi Anchizesa”). Radzi: „Inną idź drogą” i obiecuje przeprowadzić Dantego przez piekło i czyściec; do nieba wprowadzi go „duch godniejszy”. W pieśni II Dante się waha („Jam nie Eneasz, jam nie Paweł święty”), a Wergiliusz wyjaśnia, kto go przysłał: „pełna miłosierdzia Pani” w niebie zwróciła się do Łucji, Łucja do Beatrycze, a Beatrycze zeszła do otchłani i poprosiła Wergiliusza o pomoc („Jam Beatrycze, która, byś szedł, mówię”). Według wstępu do wydania Korsaka Pani ta to Maryja, symbol miłosierdzia bożego, a Łucja jest symbolem łaski oświecającej. Wędrówka trwa około tygodnia: streszczenia pieśni w wydaniu odnotowują „Piąty poranek drogi” w Czyśćcu XIX i „Siódmy poranek” na początku „Raju”. Na rok akcji naprowadza Piekło XXI, gdzie mowa o tym, że od zawalenia się mostu w piekle minął „Tysiąc dwusetny sześćdziesiąty szósty / Rok” — liczony od śmierci Chrystusa daje to rok 1300.
Wergiliusz prowadzi Dantego przez piekło i czyściec. To rzymski poeta, autor „Eneidy”, do której Dante nawiązuje wprost: „Zstąpił Eneasz w państwo nieśmiertelne” (Piekło II). Dante nazywa go mistrzem: „Mistrzu! Od ciebie wziąłem piękno stylu”, „Tyś moim wodzem i mistrzem, i panem!”. Wergiliusz należy do dusz pierwszego kręgu, które nie zaznały chrztu („Z liczby tych duchów oto ja sam jestem!”), i sam mówi, że do nieba Dantego nie wprowadzi. W objaśnieniach jest symbolem rozumu, wiedzy ludzkiej. Jego rola kończy się u progu raju ziemskiego (Czyściec XXVII), a w pieśni XXX, gdy zjawia się Beatrycze, już go nie ma: „Lecz już Wirgili znikł i był w oddali, / Wirgili, wódz mój i ojciec zarazem”. Beatrycze to ukochana poety z młodości — według wstępu do wydania Korsaka córka Folka Portinari, urodzona we Florencji w 1266 roku — o której Dante pisał wcześniej w „Vita nuova” („Życie nowe”). To ona posłała Wergiliusza na ratunek. W raju ziemskim zwraca się do Dantego po imieniu: „Dante! że ciebie porzucił Wirgili, / Czegóż masz płakać?” i wypomina mu, że się jej sprzeniewierzył; Dante wyznaje winę (Czyściec XXX–XXXI). Potem prowadzi go przez sfery nieba. W objaśnieniach jest figurą teologii. W Raju XXXI Dante odwraca się do niej i „zamiast Beatrycy” widzi starca. To św. Bernard, który mówi: „Od Beatrycze przychodzę, jej goniec”. Beatrycze zajęła już miejsce w róży niebiańskiej („Siedzą pospołu Rachel z Beatrycą”, Raj XXXII). Bernard objaśnia Dantemu różę, a w pieśni XXXIII modli się za niego do Maryi: „Dziewico, matko, córko twego syna”.
Nad bramą piekła Dante czyta napis (Piekło III): „Przeze mnie droga w gród łez niezliczonych. / Przeze mnie droga w boleść wiekuistą, / Przeze mnie droga w naród zatraconych”. Napis kończy wers: „Wchodzący we mnie, zostawcie nadzieję!”. Brama mówi też, kto ją stworzył: „Mnie zbudowała wszechmocna potęga, / Mądrość najwyższa, miłość samodzielna”. Za bramą, w przedpieklu, są ci, którzy przeżyli życie „bez hańby i chwały”; przez Acheron dusze przewozi Charon. Kręgi, według streszczeń pieśni w wydaniu: I — nieochrzczeni: bohaterowie, poeci i filozofowie pogańscy (IV); II — grzesznicy z miłości, których sądzi Minos (V); III — żarłocy i Cerber (VI); IV — skąpcy i marnotrawcy (VII); V — popędliwi w bagnie Styksu (VII–VIII); VI — za murami miasta Dis kacerze w grobach otoczonych płomieniami (IX–X); VII — trzy koła gwałtowników: tyrani i mordercy w rzece wrzącej krwi, samobójcy, a na rozpalonym piasku bluźniercy, sodomici i lichwiarze (XII–XVII); VIII — dziesięć jam nazwanych w przekładzie Korsaka tłumokami: rajfury i pochlebcy, symoniacy, wróżbici, przedajni, obłudnicy, złodzieje, źli doradcy, siejący niezgodę, fałszerze (XVIII–XXX); IX — zdrajcy w lodach Kocytu, w czterech strefach: Kaina (zdrajcy krewnych), Antenora (zdrajcy kraju), Ptolomea (zdrajcy przyjaciół) i Judekka (XXXII–XXXIV). Podział tłumaczy Wergiliusz w pieśni XI: najlżej karana jest niepowściągliwość, ciężej gwałt, najciężej fałsz i zdrada. Na dnie tkwi w lodzie Lucyfer. Jego głowa jest „Na trzech obliczach razem osadzona”, pod każdą twarzą ma dwa skrzydła, a ich trzepot wzbudza wiatry, „Od których marzły kocytowe lody”; sześcioro oczu płacze krwią. W trzech paszczach przeżuwa Judasza, Brutusa i Kasjusza. Poeci schodzą po jego kudłach, mijają środek ziemi i ciasnym przejściem wychodzą na drugą półkulę.
Kary w piekle Dantego odpowiadają winie; tę zasadę nazywa się kontrapasem (wł. contrapasso). W przekładzie Korsaka wypowiada ją Bertrand z Bornio, który skłócił syna z ojcem i chodzi z własną głową w ręku: „Za to żem dzielił, co łączy natura, / Chodzę tu, przebóg, jak bezgłowa mara; / I słusznie, jaka zbrodnia, taka kara” (Piekło XXVIII). Przykłady z tekstu: grzeszników z miłości, którzy „swe zmysłami ścieleśnili dusze”, wicher „Porywa duchy, unosi i ciska” (V). Skąpcy i marnotrawcy nacierają na siebie, „Tocząc ogromne ciężary piersiami” (VII). Popędliwi tłuką się w bagnie Styksu (VII). Symoniacy tkwią w skalnych dziurach głową w dół, a „Dwie stopy płomień przypalał jaskrawy” (XIX). Wróżbici mają twarz wykręconą na plecy i idą tyłem; o jednym z nich mowa: „w przyszłość zagłębiał się okiem” (XX). Obłudnicy dźwigają kapice z wierzchu złocone, w środku ołowiane: „Te żółte kapice / Są ołowiane, ołów nas przywala” (XXIII). Źli doradcy są zamknięci w płomieniach: każdy „Chodzi płomieniem jak suknią odziany” (XXVI). Zdrajcy tkwią w lodzie. Dante reaguje na kary różnie. Po opowieści Franczeski mdleje z litości. Gdy płacze nad wróżbitami, Wergiliusz go karci: „Tu litość żyje wtenczas, gdy zamarła!”. W lodach Ptolomei obiecuje bratu Alberigo, że zdejmie mu lód z oczu, i nie dotrzymuje słowa: „Jam ich nie otworzył” (XXXIII).
Franczeska z Rimini (Piekło V). W drugim kręgu wiatr niesie razem dwa duchy. Franczeska mówi o miłości, „co łatwo tkliwe serca ima”, i o wspólnej śmierci: „Miłość nas o śmierć przyprawiła wspólną, / Kaina czeka naszego mordercę”. Czytali „dzieje przygód Lancelota” i przy scenie pocałunku on pocałował ją: „Pisarz tej księgi był nam Galeotą / Już żeśmy więcej w tym dniu nie czytali”. Dante mdleje: „Straciłem siły i jak martwy padłem”. Towarzysz Franczeski nie jest w tekście nazwany; komentarze podają, że to Paolo Malatesta, brat jej męża. Symoniacy (Piekło XIX). W trzecim tłumoku pokutuje papież Mikołaj III. Bierze Dantego za swojego następcę w tej samej dziurze: „Ha, tu jesteś, Bonifacy?” — tak poemat zapowiada potępienie Bonifacego VIII. Ulisses (Piekło XXVI). W ósmym tłumoku płonie w jednym płomieniu z Diomedesem za zasadzkę trojańską, za łzy córki Likomeda po Achillesie i za „uwiezione Palladium”. Opowiada o swojej ostatniej wyprawie: po odejściu od Cyrce ani syn, ani stary ojciec, ani Penelopa „Nie mogły wstrzymać wędrownika stopy: / Chciałem świat poznać”. Dopłynął do słupów Herkulesa, znaku: „Człowieku, tutaj kres twojej żeglugi!”, i przekonał załogę słowami: „Myślcie, skąd człowiek swój początek bierze: / On nie stworzony, aby żył jak zwierze, / Cel jego trudów nauka i cnota”. Po pięciu miesiącach żeglugi ujrzeli wielką górę, od której zerwała się burza: „snadź tak chciały sądy boże, / Z szumem nad nami zamknęło się morze”. Ugolino (Piekło XXXII–XXXIII). W Antenorze jeden duch gryzie czaszkę drugiego: „Widzisz przed sobą hrabię Ugolina”, a jego ofiara „Zwał się Rudżieri, był arcybiskupem”. Ugolino opowiada, jak zamurowano go z dziećmi w wieży. Gdy z bólu gryzł ręce, dzieci wołały: „Zjedz twoje dzieci, tyś nas ubrał w ciało, / Tobie nas biednych rozebrać przystało”. Umierały kolejno na jego oczach. Opowieść zamyka wers: „Bo głód był jeszcze sroższy od żałości”. Dante odpowiada oskarżeniem Pizy: nawet jeśli hrabia zawinił, nie wolno było „Głodem niewinne morzyć jego dzieci!”.
Druga część zaczyna się zapowiedzią: „Chcę śpiewać drugie królestwo, gdzie dusza / Czyści się z grzechu przed swym wniebowzięciem”. Czyściec jest górą, na którą poeci się wspinają. U jej stóp spotykają Katona, a w przedczyśćcu tych, którzy zwlekali z pokutą (pieśni I–VIII). Przed bramą właściwego czyśćca anioł kreśli Dantemu mieczem znaki: „Siedem P krwią mi wypisał na czole / I rzekł: «Tam idąc, zmaż wszystkie litery»” (IX). Kręgów jest siedem: dumni (X–XII), zazdrośni z powiekami zszytymi drutem — „Cieniów tych drutem sposzyta powieka” (XIII–XIV), gniewni w dymie (XV–XVI), gnuśni w szybkim biegu (XVII–XVIII), skąpcy i marnotrawcy (XIX–XXI), żarłocy cierpiący głód (XXII–XXIV), rozpustnicy wśród płomieni (XXV–XXVI). Po przejściu kręgu z czoła Dantego znika jedna litera. Od piątego kręgu poetom towarzyszy rzymski poeta Stacjusz. Dusze czyśćcowe różnią się od potępionych tym, że — jak zapowiada Wergiliusz w Piekle I — cierpią cierpliwie, „bo żyją nadzieją / Spółobcowania z błogosławionymi”. Na szczycie leży raj ziemski (XXVIII–XXXIII). Matylda objaśnia Dantemu dwa strumienie: „Ten zwie się Lete, a Eunoe drugi”; pierwszy „pamięć grzechu gładzi”, drugi przywraca pamięć dobra. Nadciąga pochód, w którym zjawia się Beatrycze (XXX). Dante wyznaje przed nią winę i zostaje zanurzony w Lete (XXXI), potem zanurza się w Eunoe (XXXIII) i jest „Czysty i gotów wylecieć pod gwiazdy”.
Budowa raju odpowiada średniowiecznej astronomii opartej na Ptolemeuszu: wokół Ziemi krążą sfery, a ponad nimi jest nieruchome Empireum. Beatrycze prowadzi Dantego kolejno przez: Księżyc (zakonnica Pikarda), Merkurego (cesarz Justynian), Wenus, Słońce (teologowie; św. Tomasz mówi o św. Franciszku, św. Bonawentura o św. Dominiku), Marsa (bojownicy boży tworzą krzyż; Kaciagwida przepowiada Dantemu wygnanie), Jowisza (sprawiedliwi monarchowie tworzą orła), Saturna (święci życia kontemplacyjnego), niebo gwiazd stałych (ukazują się Chrystus i Maryja), niebo kryształowe, czyli Primum Mobile (aniołowie), aż do Empireum, gdzie zbawieni tworzą różę niebiańską. Na Księżycu Pikarda tłumaczy, dlaczego dusze z niższej sfery nie pragną wyższego miejsca: „Na jego woli nasz pokój spoczywa”. Dante pojmuje wtedy, „Że każde miejsce w niebiosach jest rajem” (Raj III). W niebie gwiazd stałych św. Piotr pyta go o wiarę („Wiara jest treścią rzeczy spodziewanych” — odpowiada Dante), św. Jakub o nadzieję, św. Jan o miłość (XXIV–XXVI). W pieśni XXXI miejsce Beatrycze zajmuje św. Bernard. Po jego modlitwie do Maryi Dante widzi „W głębi najwyższej światłości trzy kręgi / Troistej barwy, jednego rozmiaru”, a w jednym z nich „Nasz obraz własną barwą malowany” (XXXIII). Nie umie tego pojąć ani opisać: „Tu mdleje siła mojej wyobraźni”. Poemat kończy wers: „Miłość, co wprawia w ruch słońce i gwiazdy”.
Poemat sam wzywa do czytania go na dwóch poziomach: „O wy! co macie zmysł pojęcia zdrowy, / Chciejcie naukę odkryć utajoną / W tych dziwnych wierszach pod słowa zasłoną” (Piekło IX). Wstęp do wydania Korsaka przytacza objaśnienie samego Dantego: myśl dzieła jest złożona, „pierwsza jest literalną, druga alegoryczną albo moralną”. Dosłownie poemat mówi o stanie dusz po śmierci; alegorycznie — o człowieku, który przez zasługi lub występki podlega sprawiedliwości bożej, nagradzającej i karzącej. Postacie są zarazem rzeczywiste i znaczące. Według tego samego wstępu Wergiliusz jest symbolem rozumu, Beatrycze — teologii, Maryja — miłosierdzia bożego, Łucja — łaski oświecającej, a sam poeta-wędrowiec przedstawia ludzkość. Ciemny las to zejście z „prostego toru”, trzy zwierzęta to grzechy, które nie pozwalają wejść na górę. Droga wiedzie przez poznanie zła (piekło) i oczyszczenie (czyściec) do oglądania Boga (raj). W interpretacji warto zawsze podać oba poziomy: co się dzieje w opowieści i co to znaczy.
W zaświatach Dantego spotykają się postacie z różnych porządków. Z mitologii pochodzą strażnicy i słudzy piekła: Charon (III), Minos (V), Cerber (VI), Plutus (VII), Flegiasz (VIII), Furie (IX), centaury (XII), Gerion (XVII), olbrzym Anteusz (XXXI). W pierwszym kręgu, w zamku otoczonym siedmiorakim murem, przebywają wielcy poganie. Dantego witają poeci: Homer, „wieszczów książę”, Horacy, Owidiusz i Lukan, a on sam mówi: „byłem szósty z genijuszów chóru”. Dalej widzi „Mistrza uczonych” w otoczeniu Sokratesa i Platona, a także Cezara, Cycerona, Senekę, Euklidesa, Ptolemeusza, Hipokratesa, Awicennę i Awerroesa; „Jeden Saladyn siedział na uboczy” (IV). Ich jedyną karą jest tęsknota: „pożądamy wiecznie bez nadziei”. Z historii najnowszej Dante bierze swoich rodaków i współczesnych: Franczeskę z Rimini (V), Farinatę, który podnosi się w grobie, „Jak gdyby piekłu urągał się dumnie” (X), swojego nauczyciela Brunetta Latiniego — „Azali jesteś tu, panie Brunetto?” (XV), papieża Mikołaja III (XIX), hrabiego Ugolina (XXXIII). Postacie biblijne to m.in. Judasz w paszczy Lucyfera, a w raju apostołowie Piotr, Jakub i Jan oraz Adam (Raj XXIV–XXVI). Poeta nie oszczędza rodzinnego miasta: „Ciesz się, Florencjo!”, twoje skrzydła „Nawet do piekła zaniosły twe imię” (XXVI).
„Boska komedia” wyrasta ze średniowiecznego obrazu świata. Bóg jest celem wędrówki i miarą wszystkiego; zaświaty mają ścisły, hierarchiczny porządek (kręgi, koła, sfery); postacie i zdarzenia mają sens alegoryczny; liczby trzy i dziesięć porządkują budowę; teologia poematu jest inspirowana myślą św. Tomasza z Akwinu, który sam występuje w niebie Słońca. Zarazem w tekście widać cechy, które wykraczają poza ten wzór. Poemat powstał po włosku, a nie po łacinie. Przewodnikiem chrześcijanina jest pogański poeta, a wielcy starożytni otrzymują w pierwszym kręgu miejsce bez męki i pełne czci. Bohaterem i narratorem jest sam autor, który mówi „ja”, opowiada o własnej winie i własnej miłości. Postacie takie jak Franczeska, Ulisses czy Ugolino mają indywidualne historie i budzą współczucie, choć są potępione. Poeta ocenia też współczesnych: papieży, władców, rodzinną Florencję. W wypracowaniu każdą z tych cech trzeba poprzeć konkretną sceną.
Trzy części różnią się światłem. W piekle panuje mrok: skargi brzmią „pod niebem bez gwiazd”, poeci idą, „kędy nic nie świeci”, a krąg drugi to „Noc bez żadnego światła i promienia” (Piekło III–V). „Czyściec” zaczyna się o świcie, pod gwiazdami: „Jasne wschodniego szafiru obłoki” rozweselają „pierś i oczy” wędrowca, który wyszedł z „martwej piekieł cieśni” (Czyściec I). W raju wszystko jest światłem: dusze ukazują się jako światła, a Bóg to „Światłości wieczna”, w której Dante dostrzega trzy kręgi (Raj XXXIII). Gwiazdy zamykają każdą część: po wyjściu z piekła — „W końcu wychodząc, witaliśmy gwiazdy”; na szczycie czyśćca — „Czysty i gotów wylecieć pod gwiazdy”; w ostatnim wersie — „Miłość, co wprawia w ruch słońce i gwiazdy”. Wędrówka od ciemnego lasu do światłości jest więc także drogą od zagubienia do poznania.
Dante Alighieri urodził się w 1265 roku we Florencji, zmarł 14 września 1321 roku w Rawennie. Pisał w dialekcie toskańskim, a o używaniu języka narodowego w literaturze traktuje jego łacińska rozprawa „De vulgari eloquentia”. Był czynny politycznie, pełnił urząd priora Florencji. Po zwycięstwie czarnych gwelfów został w 1302 roku skazany na wygnanie pod groźbą spalenia na stosie i do miasta nie wrócił. Poemat powstawał na wygnaniu; jako czas pracy podaje się lata 1307–1321. Wygnanie odbija się w tekście: w Raju XVII Kaciagwida je przepowiada, a w Raju XXV poeta wyraża nadzieję powrotu do Florencji. Wcześniejszym utworem Dantego jest „Vita nuova” („Życie nowe”), opowieść o miłości do Beatrycze. Autor nazwał poemat „Komedią”; przydomek „boska” nadała mu potomność — według wstępu do wydania Korsaka „we dwa wieki po śmierci poety”. Pierwszy pełny polski przekład, Juliana Korsaka, ukazał się w Warszawie w 1860 roku; z niego pochodzą cytaty na tej stronie. Często przywoływany jest też przekład Edwarda Porębowicza. Do tytułu Dantego nawiązuje „Nie-Boska komedia” Zygmunta Krasińskiego.
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
Boska komedia została napisana po łacinie
Poemat powstał po włosku. Dante pisał swoje utwory literackie w dialekcie toskańskim.
Dlaczego: Łacińska jest natomiast rozprawa Dantego „De vulgari eloquentia”, w której uzasadnia on używanie języka narodowego w literaturze. Dantego ceni się jako kodyfikatora języka włoskiego.
Tytuł „Boska komedia” nadał sam Dante
Dante nazwał utwór „Komedią”. Przymiotnik „boska” dodali potomni.
Dlaczego: „Komedia” nie oznaczała wtedy utworu zabawnego, lecz opowieść o szczęśliwym zakończeniu: wędrówka zaczyna się w ciemnym lesie i w piekle, a kończy oglądaniem Boga. Według wstępu do wydania Korsaka przydomek nadano „we dwa wieki po śmierci poety”.
Boska komedia ma 99 pieśni, po 33 w każdej części
Pieśni jest 100: „Czyściec” i „Raj” mają po 33, „Piekło” 34.
Dlaczego: Pierwsza pieśń „Piekła” (las, zwierzęta, Wergiliusz) jest wstępem do całości. W wydaniu „Piekło” kończy się pieśnią XXXIV, pozostałe części pieśnią XXXIII.
Wergiliusz prowadzi Dantego przez wszystkie trzy części
Wergiliusz prowadzi przez piekło i czyściec. Przez sfery nieba prowadzi Beatrycze, a w Empireum jej miejsce zajmuje św. Bernard.
Dlaczego: Wergiliusz zapowiada to już w Piekle I: do nieba wprowadzi Dantego „duch godniejszy”. W Czyśćcu XXX Dante odwraca się do niego, „Lecz już Wirgili znikł i był w oddali”. W Raju XXXI „zamiast Beatrycy” Dante widzi starca — św. Bernarda.
Beatrycze spotyka Dantego dopiero w niebie
Beatrycze zjawia się w raju ziemskim, na szczycie góry czyśćcowej (Czyściec XXX), a wcześniej, w Piekle II, to ona posyła Wergiliusza na ratunek.
Dlaczego: W Piekle II Wergiliusz powtarza jej słowa: „Jam Beatrycze, która, byś szedł, mówię”. W Czyśćcu XXX Beatrycze zwraca się do Dantego po imieniu i robi mu wyrzuty, a w pieśni XXXI Dante wyznaje winę.
Czyściec ma kształt lejka jak Piekło
Piekło jest otchłanią zwężającą się ku dołowi, czyściec — górą, na którą się wchodzi.
Dlaczego: W piekle każdy krąg jest ciaśniejszy („Wszedłem w krąg drugi, ciaśniejszy”), a na samym dnie tkwi Lucyfer. W czyśćcu droga wiedzie w górę, przez siedem kręgów do raju ziemskiego na szczycie.
Wielcy poganie cierpią w piekle takie same męki jak inni potępieni
Homer, Sokrates, Platon i inni są w pierwszym kręgu, gdzie nie ma mąk cielesnych.
Dlaczego: Dante słyszy tam nie skargi, lecz westchnienia: to głos „smutku bez cierpienia”. Wergiliusz, który sam należy do tych dusz, wyjaśnia: „pożądamy wiecznie bez nadziei” (Piekło IV).
Beatrycze to postać zmyślona, czysty symbol
Beatrycze jest w poemacie figurą teologii, ale ma pierwowzór: ukochaną Dantego z młodości.
Dlaczego: Wstęp do wydania Korsaka podaje, że urodziła się we Florencji w 1266 roku i była córką Folka Portinari. Dante opisał swoją miłość do niej w „Vita nuova”.
Ulisses u Dantego wraca na Itakę i dopiero potem wyrusza w ostatnią podróż
W poemacie Ulisses po odejściu od Cyrce nie wraca do domu, tylko płynie dalej, za słupy Herkulesa.
Dlaczego: Mówi wprost, że ani syn, ani ojciec, ani Penelopa „Nie mogły wstrzymać wędrownika stopy”. W płomieniu pokutuje za podstępy: zasadzkę trojańską i „uwiezione Palladium” (Piekło XXVI). Jego wezwanie „Cel jego trudów nauka i cnota” brzmi wzniośle, ale wyprawa kończy się katastrofą.
Lucyfer rządzi piekłem i sam dręczy wszystkich potępionych
Lucyfer tkwi w lodzie na dnie piekła: „Jak stał, tak stoi wbity między lody”.
Dlaczego: Porusza tylko skrzydłami, których wiatr mrozi Kocyt, płacze krwią i przeżuwa trzech zdrajców: Judasza, Brutusa i Kasjusza (Piekło XXXIV). Poeci wychodzą z piekła, schodząc po jego ciele.
Dante zawsze współczuje potępionym
Reakcje Dantego się zmieniają: mdleje po opowieści Franczeski, płacze nad wróżbitami, ale wobec zdrajcy Alberiga jest bezwzględny.
Dlaczego: Gdy Dante płacze w czwartym tłumoku, Wergiliusz go karci: „Tu litość żyje wtenczas, gdy zamarła!” (Piekło XX). W Ptolomei Dante nie zdejmuje lodu z oczu grzesznika, choć to obiecał: „Jam ich nie otworzył” (Piekło XXXIII).
W Raju wszystkie dusze zajmują to samo miejsce
Dusze ukazują się Dantemu w różnych sferach, ale żadna nie pragnie wyższego miejsca.
Dlaczego: Pikarda mówi na Księżycu: „Na jego woli nasz pokój spoczywa”, a Dante rozumie, „Że każde miejsce w niebiosach jest rajem” (Raj III).
Ugolino na pewno zjadł swoje dzieci
Tekst tego nie mówi. Dzieci same proponują ojcu: „Zjedz twoje dzieci”, a opowieść kończy się wersem o głodzie silniejszym od żalu.
Dlaczego: W przekładzie Korsaka Ugolino mówi: „Krzyczałem z żalu, a na koniec — z głodu, / Bo głód był jeszcze sroższy od żałości” (Piekło XXXIII). W piekle gryzie czaszkę arcybiskupa Rudżieriego, który go uwięził.
Każdy cytat z Boskiej komedii brzmi po polsku tak samo
Brzmienie zależy od przekładu. Na tej stronie cytujemy przekład Juliana Korsaka.
Dlaczego: Napis na bramie piekła kończy się u Korsaka słowami: „Wchodzący we mnie, zostawcie nadzieję!”. W innym przekładzie ten sam wers ma inne słowa, dlatego przy cytacie warto podać tłumacza.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Przykłady z bazy
Poniżej 7 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
Dante Alighieri — „Boska komedia” (Piekło, Pieśń XXVI (mowa Ulissesa)) Myślcie, skąd człowiek swój początek bierze: / On nie stworzony, aby żył jak zwierze, / Cel jego trudów nauka i cnota.
Jak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
Zacznij od budowy: trzy części, 100 pieśni (34 + 33 + 33), tercyna w oryginale, każda część zakończona słowem „gwiazdy”. Zapamiętaj, że tytuł Dantego to „Komedia”, a poemat powstał po włosku.
Ułóż drogę bohatera: ciemny las → trzy zwierzęta → Wergiliusz posłany przez Beatrycze → brama i dziewięć kręgów piekła → Lucyfer w lodzie → góra czyśćcowa z siedmioma kręgami → raj ziemski i Beatrycze → sfery nieba → Empireum, św. Bernard, wizja trzech kręgów.
Przy każdym przewodniku umiej podać, dokąd prowadzi i co oznacza: Wergiliusz (piekło i czyściec, rozum), Beatrycze (sfery nieba, teologia), św. Bernard (Empireum, modlitwa do Maryi).
Do zasady „jaka zbrodnia, taka kara” przygotuj kilka par z tekstu: grzesznicy z miłości — wicher; symoniacy — głową w dół, płonące stopy; wróżbici — twarz wykręcona na plecy; źli doradcy — płomień; siewcy niezgody — okaleczenie; zdrajcy — lód.
Cztery epizody „Piekła” znaj ze szczegółami i z numerem pieśni: Franczeska (V), Mikołaj III i symoniacy (XIX), Ulisses (XXVI), Ugolino (XXXII–XXXIII). Przy każdym przygotuj jeden krótki cytat.
W interpretacji podawaj dwa poziomy: co dzieje się dosłownie i co to znaczy alegorycznie (las — zbłądzenie, zwierzęta — grzechy, wędrówka — droga człowieka od winy przez oczyszczenie do Boga).
Cytuj krótko i podawaj tłumacza. Brzmienie wersów zależy od przekładu; tutaj jest to przekład Juliana Korsaka.
Nie przypisuj tekstowi tego, czego w nim nie ma: Ulisses u Dantego nie wraca na Itakę, towarzysz Franczeski nie jest nazwany po imieniu, a opowieść Ugolina nie rozstrzyga, co stało się po śmierci dzieci.
Konteksty warte przywołania to te, które wskazuje sam tekst: „Eneida” (zejście Eneasza do podziemi, Piekło II), Biblia (św. Paweł, Judasz, apostołowie w raju), a w literaturze polskiej tytuł „Nie-Boskiej komedii” Krasińskiego.
FAQ
Wiedza z działu „Boska komedia” przyda Ci się też tutaj:
90 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
