Adam Mickiewicz
„Ballady i romanse” Adama Mickiewicza to cykl 14 utworów z pierwszego tomu „Poezyj”, wydanego w Wilnie w 1822 r.; jego publikację uznaje się za umowny początek polskiego romantyzmu. Zadania obejmują: „Romantyczność” (Karusia, Starzec, narrator; „Czucie i wiara silniej mówi do mnie, / Niż mędrca szkiełko i oko”), „Świteziankę” (strzelec, przysięga, kara), „Świteź” (zatopione miasto Tuhana, kwiaty zwane carami), „Lilije” (zabójstwo męża, pustelnik, upiór), „Powrót taty” (modlitwa dzieci i starszy zbójca), „Panią Twardowską” (karczma „Rzym”, trzy żądania wobec diabła), „Rybkę” (Krysia i jej dziecko), a także „Dudarza”, „Kurhanek Maryli”, „Pierwiosnek”, „Do przyjaciół”, „To lubię”, „Rękawiczkę” (przekład z Schillera) i „Tukaja”. Najważniejsze zagadnienia: wina i kara, świat ducha i świat rozumu, ludowość, fantastyka, ballada jako gatunek.
Lektura obowiązkowa (poziom podstawowy i rozszerzony)
Obowiązkowe są wybrane ballady, w tym „Romantyczność”, a nie cały tom.
Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 40.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z „Ballad i romansów” z odpowiedziami →
Quiz · Ballady i romanse
80 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z lektury „Ballady i romanse” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Na sprawdzianie z „Ballad i romansów” nauczyciel pyta o konkrety: jak ma na imię dziewczyna z „Romantyczności” i od ilu lat nie żyje jej ukochany, czym Starzec chce badać świat, co strzelec obiecał dziewczynie nad Świtezią, czyj grób obsiewa lilijami pani, ilu było zbójców w „Powrocie taty” i jak nazywa się karczma, w której diabeł dopada Twardowskiego. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do utworu, cytaty sprawdzone w tekście i pytania z naszego banku, na których możesz się przetestować.
Utwory w kolejności wyboru Wolnych Lektur (osiem ballad, od „Romantyczności” do „To lubię”); w każdym utworze kolejne etapy fabuły. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
Motto ze Shakespeare'a o widzeniu „Przed oczyma duszy mojej”. W biały dzień w miasteczku dziewczyna nikogo nie słucha, raz stoi „jak martwa opoka”, raz płacze i się śmieje, chwyta coś w powietrzu.
Karusia mówi do zmarłego Jasieńka: „Ach! i po śmierci kocha!”. Boi się, że usłyszy macocha, czuje jego zimne dłonie, prosi, by ją zabrał, bo „Nie lubię świata”. Nie żyje on od dwóch lat. Gdy pieje kur, Jasieńko znika, a ona biegnie za nim i pada.
Zbiera się tłum. „Prostota” krzyczy: „Mówcie pacierze!”, bo Jasio „być musi przy swej Karusi”. Narrator też płacze i się modli.
Starzec woła do ludu: „Ufajcie memu oku i szkiełku”; duchy to dla niego wymysł gawiedzi, a dziewczyna „duby smalone bredzi”. Narrator odpowiada, że czucie i wiara mówią do niego silniej niż szkiełko i oko mędrca. Kończy: „Miej serce i patrzaj w serce!”
Narrator zachęca podróżnego jadącego przez bór Płużyn, by zatrzymał się nad jeziorem. W nocy widać „Gwiazdy nad tobą i gwiazdy pod tobą”. Starcy opowiadają o nocnych odgłosach z wody: zgiełk walki, wrzaski kobiet, dzwony, potem modlitwy dziewic.
Pan na Płużynach, potomek dziedziców Świtezi, każe związać niewód na dwieście stóp. Narrator radzi zacząć „z Bogiem”, więc ksiądz z Cyryna święci pracę. W sieci zamiast ryb jest żywa kobieta o białych włosach.
Kobieta opowiada: na miejscu jeziora stało miasto Świteź rządzone przez Tuhanów. Car z Rusi obległ Mendoga w Nowogródku, Mendog wezwał Tuhana. Tuhan waha się, bo zostawi miasto bez obrony; córka przekonuje go, że we śnie widziała anioła, który obroni kobiety. Tuhan odjeżdża z pięcioma tysiącami mężów.
W nocy Rusini zdobywają bramy. Kobiety chcą się pozabijać, żeby uniknąć hańby. Córka Tuhana prosi Boga o śmierć: niech ich „żywych ziemia pogrzebie”. Miasto zapada się, a kobiety stają się białymi kwiatami. Ruscy żołnierze, którzy je zrywali, umierali; lud nazywa te kwiaty „Cary”. Kobieta znika w jeziorze.
Nad Świtezią co noc spotykają się młody strzelec i dziewczyna, której pochodzenia nikt nie zna. Strzelec prosi, by z nim zamieszkała. Ona boi się męskiej obłudy i żąda wierności; strzelec klnie się przy blasku księżyca i „Piekielne wzywał potęgi”. Dziewczyna ostrzega przed złamaniem przysięgi i znika.
Z wody wynurza się piękna dziewica i kusi strzelca, by zamieszkał z nią w jeziorze. Strzelec „Przysięgą pogardził świętą” i biegnie za nią po wodzie. Gdy obłoczek pryska, poznaje dziewczynę spod lasku. Ona ogłasza karę: ciało pochłonie ziemia, dusza będzie cierpieć przy modrzewiu tysiąc lat. Otchłań pochłania oboje.
Pani zabija męża, który wrócił z wyprawy króla Bolesława na Kijowian. Grzebie go w gaju przy ruczaju i sieje na grobie lilije. Ucieka do pustelnika i wyznaje: nie dochowała wiary, bała się kary. Pustelnik zauważa, że nie żal jej zbrodni, tylko strach kary, ale mówi, że zdradzić ją mógłby tylko mąż, a ten nie żyje.
Dzieciom pani mówi, że ojciec „Został w lesie za dworem”; po tygodniu zapominają. Ona nie śpi, bo w nocy słyszy: „To ja, dzieci, wasz tato!” Przyjeżdżają dwaj bracia męża. Pani kłamie, że mąż zginął na wojnie; oni twierdzą, że wracał z nimi. Czekają na niego przez zimę i wiosnę.
Obaj bracia zakochują się w pani i każą jej wybrać jednego. Pani idzie drugi raz do pustelnika. Ten proponuje, że wskrzesi męża; ona odmawia. Pustelnik radzi los: każdy brat splecie wianek, a pani na ołtarzu weźmie jeden; mąż, jak mówi, nie wróci, „Chyba zawołasz sama”.
Pani bierze pierwszy wianek i pyta, czyj jest, wołając przy tym: „Kto mój mąż, kto kochanek?” Obaj bracia go żądają: jeden, bo wplótł swoje wstążki, drugi, bo zrywał kwiaty na grobie przy ruczaju. Dobywają mieczy. Wchodzi mąż w bieli, przeklina żonę i braci, a kościół zapada się pod ziemię. Na miejscu rosną lilije.
Krysia, uboga dziewczyna, prosi Świtezianki, by ją przyjęły: pan przysięgał się z nią ożenić, a bierze księżnę. Martwi się tylko o dziecko. Skacze do rzeki. We dworze zaczyna się wesele.
Wierny sługa przynosi płaczące dziecko nad rzekę i woła Krysię. Odpowiada mu głos z wody. Wyskakuje rybka, przemienia się w dziewczynę z rybią płetwą do pasa, karmi dziecko piersią i usypia je: „Luli, mój maleńki, luli”. Powtarza się to co wieczór i co rano.
Jednego wieczoru sługa musi poczekać, bo nad rzeczkę poszli pan z żoną. Już nie wracają. Gdy sługa podchodzi, rzeczka wyschła, na brzegu leżą ich ubrania, a z zatoki sterczy głaz, który „Dwa ludzkie ciała udawał”. Sługa kiwa głową trzy razy i z dzieckiem, odmawiając pacierze, wraca do domu.
Matka wysyła dzieci za miasto, pod słup z „cudownym” obrazem, by modliły się za ojca-kupca, który nie wraca, a na drogach „pełno zbójców”. Dzieci odmawiają pacierze, a starszy brat śpiewa litanię do Najświętszej Matki.
Nadjeżdża ojciec, wita dzieci, wyjmuje rodzynki z koszyka. Gdy idzie z nimi pieszo do miasta, otacza ich dwunastu zbójców. Kupiec oddaje wozy i dostatek, byle puścili ich żywych. Zbójcy wyprzęgają konie, żądają pieniędzy i napadają na sługi.
Starszy zbójca przerywa napad i puszcza wszystkich. Wyjaśnia: zasadził się na kupca, ale usłyszał modlitwę dzieci, przypomniał sobie własną żonę i małego synka i buława wypadła mu z ręki. Prosi dzieci, by modliły się też za jego duszę.
W karczmie Twardowski bawi gości czarami: żołnierza zamienia w zająca, patrona z trybunału w psa (kondla), szewcowi wytacza z głowy gdańską wódkę. Z kielicha wyskakuje diablik i rośnie na dwa łokcie: to Mefistofeles.
Diabeł przypomina cyrograf „na byczej skórze” podpisany na Łysej Górze: po dwóch latach Twardowski miał pojechać do Rzymu. Minęło siedem lat, a karczma nazywa się Rzym, więc diabeł kładzie na nim areszt. Twardowski chce uciec, diabeł łapie go za kontusz.
Twardowski przypomina, że wolno mu trzy razy zaprząc diabła do pracy. Pierwsze zadanie: ożywić konia z szyldu karczmy, skręcić bicz z piasku i zbudować gmach z ziaren orzecha. Drugie: wykąpać się w wodzie święconej. Trzecie: przez rok żyć z panią Twardowską jak mąż. Diabeł ucieka dziurką od klucza.
Narrator pokazuje Maryli miejsce przy starej cerkwi i mogiłach, gdzie o północy dzieją się straszne rzeczy: dzwonią same dzwony, toczy się trup bez głowy, wilk macha orlim skrzydłem. Każdy podróżny przeklina tę drogę. Narrator śmiał się z przestróg starego Andrzeja.
W drodze do Ruty wóz staje na moście, dyszel pęka. Narrator mówi: „To lubię, rzekłem, to lubię!” Z wody wynurza się biała zjawa z ognistym wieńcem. Na „niech będzie Chrystus pochwalony” odpowiada „Na wieki wieków” i dziękuje, że słowo „To lubię” wybawiło ją z czyśćca.
Duch opowiada: była Marylą, córką bogatego urzędnika. Gardziła zalotnikami, a nieśmiałego Józia, który „Poszedł i umarł z miłości”, zbyła słowami „Idź sobie!”. Józio przyszedł po nią jako potępieniec. Wyrok: ma cierpieć w czyśćcu, póki jakiś mężczyzna nie powie do niej „lubię”. Straszyła podróżnych przez sto lat.
Duch chce odsłonić narratorowi przyszłość: „Ach! i ty poznasz Marylę, lecz ona…”, ale pieje kur i zjawa znika. Wóz stoi cały na łące. Narrator prosi o trzy Zdrowaś Maryja za dusze w czyśćcu.
| Karusia („Romantyczność”) | Dziewczyna z miasteczka, która w biały dzień widzi zmarłego Jasieńka i z nim rozmawia. Ma macochę, ludzie z niej szydzą: „Widzę, oni nie widzą!” |
|---|---|
| Jasieńko (Jasio) | Zmarły od dwóch lat ukochany Karusi. W tekście wołany „Jasieńku”, lud mówi o nim „Jasio”. Widzi go tylko Karusia: biały, w białej sukience, z zimnymi dłońmi. |
| Starzec | Człowiek nauki, który ufa tylko temu, co zobaczy okiem i przez szkiełko. Nazywa duchy wymysłem karczemnej gawiedzi, a ludowi zarzuca, że „rozumowi bluźni”. |
| Narrator „Romantyczności” | Świadek sceny, który staje po stronie Karusi i ludu. Odpowiada Starcowi „skromnie” i kończy balladę wezwaniem „Miej serce i patrzaj w serce!” |
| Pan na Płużynach | Potomek dawnych dziedziców Świtezi. Z ciekawości każe przeszukać jezioro niewodem. Ocaleje, bo zaczął „z Bogiem” i płynie w nim krew mieszkańców dawnego miasta. |
| Pani z jeziora (córka Tuhana) | Wyłowiona niewodem kobieta z białymi włosami. Opowiada dzieje zatopionego miasta; to ona wymodliła u Boga śmierć dla kobiet zamiast niewoli. |
| Tuhan i Mendog | Tuhan rządzi miastem Świteź; Mendog, władca Litwy, oblężony w Nowogródku, wzywa go na pomoc listem: „Tuhanie! w tobie obrona stolicy”. |
| Strzelec („Świtezianka”) | Młody myśliwy z tutejszego boru. Przysięga wierność dziewczynie, zaraz potem ulega pięknej zjawie z wody i ginie. Jego dusza „pod tym jęczy modrzewiem”. |
| Dziewczyna / Świtezianka | Tajemnicza dziewczyna znad jeziora; jej pochodzenia narrator nie zna. Sprawdza wierność strzelca, przybierając postać nieznajomej piękności, i sama wymierza mu karę. |
| Pani („Lilije”) | Żona, która w czasie wyprawy wojennej męża nie dochowała wiary i zabiła go po powrocie. Boi się kary, nie żałuje zbrodni. Ginie w dniu swojego drugiego ślubu. |
| Mąż (upiór) | Rycerz, który wrócił z wojny króla Bolesława. Zabity przez żonę, nocami straszy ją w domu, a w kościele zjawia się w bieli, w „znanej zbroi”, i zabiera żonę i braci. |
| Pustelnik | Starzec z chatki przy strumyku i starym buku. Dwa razy radzi pani. Mówi jej, że „Nie masz zbrodni bez kary”, i wymyśla próbę z wiankami, która ją gubi. |
| Bracia męża | Przyjeżdżają szukać brata i zostają u bratowej. Obaj się w niej kochają i gotowi są walczyć. Kwiaty na wianek zrywali z grobu brata, więc giną razem z panią. |
| Krysia („Rybka”) | Uboga dziewczyna uwiedziona przez pana, który przysięgał ją zaślubić. Topi się, zostaje rybką-Świtezianką i co dzień karmi swoje dziecko. |
| Pan i księżna | Pan porzuca Krysię i żeni się z księżną. Oboje znikają na spacerze nad rzeką; zostaje po nich głaz w kształcie dwóch ludzkich ciał. |
| Wierny sługa | Nosi dziecko Krysi nad rzekę na karmienie. Na końcu odkrywa, co się stało z panem, kiwa głową „trzy razy” i wraca z dzieckiem do domu. |
| Kupiec i jego dzieci („Powrót taty”) | Ojciec wraca z podróży z wozami i sługami. Dzieci na prośbę matki modlą się za niego pod słupem z obrazem; starszy brat śpiewa litanię. |
| Starszy zbójca | Herszt dwunastu zbójców. Wzruszony pacierzem dzieci, bo sam ma żonę i małego synka, puszcza kupca i prosi dzieci o modlitwę za swoją duszę. |
| Twardowski | Szlachcic-czarownik, który na Łysej Górze zapisał duszę diabłu. Hula w karczmie, robi sztuczki i przechytrza diabła trzecim warunkiem. |
| Mefistofeles | Diabeł, który wyskakuje z kielicha: „Istny Niemiec, sztuczka kusa”, z nosem jak haczyk i kurzą nogą. Wykonuje dwa zadania, przed trzecim ucieka. |
| Pani Twardowska | Żona Twardowskiego. Nie mówi ani słowa, a sama perspektywa roku z nią przegania diabła. Stąd tytuł ballady. |
| Narrator „To lubię” i Maryla | Narrator opowiada Maryli przygodę, jaką miał przy cerkwi w drodze do Ruty. Zjawa zapowiada mu, że pozna Marylę, ale kur przerywa jej w pół zdania. |
| Maryla (duch) i Józio | Pokutująca dusza, za życia bogata panna, która gardziła zalotnikami. Józio miał dwadzieścia lat, był „Młody, cnotliwy, nieśmiały” i umarł z miłości; po śmierci wymierza jej karę. |
| Andrzej stary | Postać z „To lubię”, która ostrzegała narratora przed złym miejscem. Narrator go nie słuchał: „Śmiałem się z djabłów, nie wierzyłem w czary”. |
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wybór Wolnych Lektur, osiem ballad). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
Karusia rozmawia na rynku ze zmarłym Jasieńkiem. Prosi, by ją zabrał, bo wśród żywych jest samotna. Ludzie się z niej śmieją, bo nie widzą tego, co ona.
Źle mnie w złych ludzi tłumie: Płaczę, a oni szydzą; Mówię, nikt nie rozumie: Widzę, oni nie widzą!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Te cztery wersy streszczają konflikt ballady: ona widzi to, czego inni nie widzą. Pytanie o zachowanie Karusi jest w banku.
Starzec każe ludowi ufać tylko jego oku i szkiełku. Narrator odpowiada mu, że czucie dziewczyny i wiara ludu przekonują go bardziej. Ballada kończy się zarzutem, że Starzec zna tylko martwe prawdy.
Dziewczyna czuje, — odpowiadam skromnie — A gawiedź wierzy głęboko: Czucie i wiara silniej mówi do mnie, Niż mędrca szkiełko i oko.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najczęściej cytowane wersy zbioru i podstawa pytania jawnego „Świat ducha a świat rozumu”. Nauczyciel wymaga dokładnego brzmienia: „silniej mówi” i „Niż mędrca szkiełko i oko”.
Kobieta z jeziora kończy opowieść: gdy wróg wdzierał się do miasta, Bóg na jej prośbę zapadł miasto pod ziemię, a kobiety zamienił w białe kwiaty. Kto je zerwie, ten umiera.
Takeśmy uszły zhańbienia i rzezi. Widzisz to ziele dokoła, To są małżonki i córki Świtezi, Które Bóg przemienił w zioła.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o pochodzenie jeziora jest w banku. Ta ballada pokazuje sprawiedliwość, która nie karze, tylko ocala: kobiety unikają hańby, a najeźdźcy giną.
Strzelec przysięga wierność, klęcząc z piaskiem w dłoni. Dziewczyna odpowiada ostrzeżeniem. Te same słowa powtórzy, gdy strzelec złamie przysięgę, i dopowie do nich wyrok.
Dochowaj, strzelcze, to moja rada: Bo kto przysięgę naruszy, Ach, biada jemu, za życia biada! I biada jego złej duszy!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytania o winę i karę w „Świteziance” sprowadzają się do tej strofy: kara spada i na ciało („za życia”), i na duszę.
Pani wyznaje zabójstwo męża i pyta, jak odpokutować. Pustelnik zauważa: „Więc ci nie żal rozboju, Ale tylko strach kary?”. Potem uspokaja ją, że tajemnicy nikt nie zdradzi.
Bo takie sądy Boże, Iż co ty zrobisz skrycie, Mąż tylko wydać może, A mąż twój stracił życie
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o wyrok pustelnika jest w banku. Jego słowa się sprawdzą, ale inaczej, niż pani sądzi: zbrodnię wyda sam mąż.
Bracia walczą o wianek. Wiatr gasi świece, wchodzi mąż w bieli. Wianek jest z lilij zerwanych na jego grobie, więc to on go bierze. Kościół zapada się pod ziemię.
Mój wieniec i ty moja! Kwiat na mym rwany grobie: Mnie, księże, stułą wiąż; Zła żono, biada tobie! To ja, twój mąż, twój mąż!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Kulminacja: pani sama przywołała męża, bo wzięła wianek z jego grobu. To realizuje przestrogę pustelnika: mąż wróci, jeśli „zawołasz sama”.
Krysia przychodzi nad rzekę i prosi Świtezianki, by ją przyjęły. Mówi, że pan ją zdradził, i martwi się tylko o dziecko. Potem skacze do wody.
Kochałam pana tak szczerze, On mię przysięgał zaślubić; Dziś księżnę za żonę bierze, Krysię ubogą chce zgubić.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tu jest wina pana, za którą na końcu przychodzi kara: głaz zamiast pary nowożeńców. Pytanie o los Krysi jest w banku.
Starszy zbójca przerywa napad i każe kupcowi dziękować dzieciom. Opowiada, że słysząc ich modlitwę, najpierw się śmiał, potem przypomniał sobie swoją żonę i synka.
Nie dziękuj! wyznam ci szczerze, Pierwszybym pałkę strzaskał na twej głowie, Gdyby nie dziatek pacierze.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „co ocaliło kupca” pada zawsze. Odpowiedź: modlitwa dzieci, nie okup.
Diabeł wykonał dwa zadania. Wtedy Twardowski przedstawia mu żonę i każe przez rok z nią zamieszkać, przysięgając jej posłuszeństwo. Diabeł ucieka dziurką od klucza.
Patrzaj, oto jest kobiéta, Moja żoneczka, Twardowska. Ja na rok u Belzebuba Przyjmę za ciebie mieszkanie; Niech przez ten rok moja luba Z tobą jak z mężem zostanie.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pointa ballady i odpowiedź na pytanie z banku, jak Twardowski pokonał diabła. To przykład humoru w zbiorze.
Zjawa powtarza wyrok, który usłyszała w czyśćcu. Za okrucieństwo wobec Józia ma cierpieć, dopóki mężczyzna nie powie o niej „lubię”. Narrator zrobił to przypadkiem, gdy złamał mu się dyszel.
Za taką srogość, długie, długie lata, Dręcz się w czyścowej zagubie; Póki mąż jaki z tamecznego świata, Nie powie na cię choć: lubię
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o duszę czyśćcową i powód kary jest w banku. Kara jest dopasowana do winy: Maryla odmówiła jednego słowa i musi go teraz czekać.
Tyle ballad zawiera ten wybór: od „Romantyczności” do „To lubię”.
Tyle nie żyje Jasieńko: „Umarłeś, tak, dwa lata!” („Romantyczność”).
„Związano niewód, głęboki stóp dwieście”. Na wezwanie Mendoga „Stanęło zaraz mężów pięć tysięcy” („Świteź”).
Tyle ma cierpieć dusza strzelca przy modrzewiu: „Niech lat doczeka tysiąca” („Świtezianka”).
„A zbójców było dwunastu” („Powrót taty”).
Twardowski miał jechać do Rzymu po dwóch latach; „Już i siedem lat uciekło”. Wolno mu trzy razy zaprząc diabła do pracy, trzecie zadanie to rok z żoną („Pani Twardowska”).
Tyle pokutuje Maryla: „Odtąd już setny rok minie”. Józio „dwudziestą miał wiosnę” („To lubię”).
25 zamkniętych, 14 otwartych (w tym 3 krótkie notatki syntetyczne), 8 wielokrotnego wyboru, 2 dopasowania i 1 z lukami. Kilka pytań dotyczy utworów spoza tego wyboru („Pierwiosnek”, „Kurhanek Maryli”, „Do przyjaciół”, „Rękawiczka”, „Dudarz”). Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Karusia, Starzec, narrator i lud. Najwięcej pytań w banku dotyczy tej ballady.
Dwie ballady znad jednego jeziora: legenda o zatopionym mieście i historia złamanej przysięgi.
Fabuła i rozwiązanie konkretnej ballady: kto ocalał, kto został ukarany i za co.
Pytania przekrojowe: ludowa sprawiedliwość, fantastyka, przyroda, gatunek. Wymagają przykładów z kilku ballad.
Sprawdzian z „Ballad i romansów” online: 5 pytań z odpowiedziami →
10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Zagadnienia z listy pytań jawnych (2); każde wymaga też wybranego kontekstu.
Pełne opracowania „Ballad i romansów”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.
Wprowadzenie
„Ballady i romanse” ukazały się w Wilnie w 1822 r. w pierwszym tomie „Poezyj” Adama Mickiewicza (1798–1855). Poeta poprzedził je przedmową „O poezji romantycznej”. Wydanie tego tomu uznaje się za umowny początek polskiego romantyzmu. Mickiewicz pracował wtedy jako nauczyciel w Kownie (1819–1823); w 1823 r. wyszedł drugi tom „Poezyj” z „Grażyną” oraz II i IV częścią „Dziadów”.
Cykl liczy 14 utworów: „Pierwiosnek”, „Romantyczność”, „Świteź”, „Świtezianka”, „Rybka”, „Powrót taty”, „Kurhanek Maryli”, „Do przyjaciół”, „To lubię”, „Rękawiczka”, „Pani Twardowska”, „Tukaj albo próby przyjaźni”, „Lilije” i „Dudarz”.
Podtytuły wskazują źródła: „Lilije” są „z pieśni gminnej”, „Rybka” — „ze śpiewu gminnego”, „Dudarz” to „myśl z pieśni gminnej”, „Kurhanek Maryli” — „myśl ze śpiewu litewskiego”, a „Rękawiczka” jest przekładem „z Schillera”.
Na liście zadań jawnych CKE do egzaminu ustnego są dwa zagadnienia związane z cyklem: „Świat ducha a świat rozumu” (na podstawie „Romantyczności”) oraz „Na czym polega ludowa sprawiedliwość?” (na podstawie znanych ballad Mickiewicza).
Przed maturą
Zacznij od: Ballady i romanse, O poezji romantycznej, Ballada i 54 kolejnych pozycji.
Pełna listaChronologia: 27 kroków. Postacie, m.in. Karusia („Romantyczność”), Jasieńko (Jasio), Starzec. Do tego 10 scen z cytatem z tekstu.
Fakty z tekstu16 umiejętności do odhaczenia, od „Romantyczność jako manifest epoki” po „Ballady i romanse w kontekście epoki”.
Lista umiejętności14 pułapek, np. „„Romantyczność” rozgrywa się w nocy, w ciemnym lesie”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
16 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
„Romantyczność” już tytułem zapowiada wypowiedź o istocie nowego prądu; uchodzi za utwór programowy cyklu. Poprzedza ją motto z Szekspira w oryginale i w przekładzie: „Zdaje mi się, że widzę… Gdzie? / Przed oczyma duszy mojej” — to słowa z „Hamleta” (akt I, scena 2). Zapowiadają temat: widzenie tego, czego nie widzą oczy. Zdarzenie. Narrator woła do dziewczyny: „Słuchaj dzieweczko! / — Ona nie słucha. — / To dzień biały! to miasteczko!”. Dziewczyna zachowuje się dziwnie: „Coś niby chwyta, coś niby trzyma, / Rozpłacze się i zaśmieje”. Z jej słów wynika, że rozmawia ze zmarłym: „Tyżeś to w nocy? to ty Jasieńku! / Ach! i po śmierci kocha!”. Boi się macochy („Czasem usłyszy macocha!…”), wie, że ukochany nie żyje („Już po twoim pogrzebie!”, „Umarłeś, tak, dwa lata!”), czuje jego zimne dłonie, chce umrzeć przy nim: „Nie lubię świata”. Skarży się: „Źle mnie w złych ludzi tłumie: / Płaczę, a oni szydzą; / Mówię, nikt nie rozumie: / Widzę, oni nie widzą!”. Gdy „kur się odzywa”, Jasieńko znika, a dziewczyna pada z krzykiem. Trzy reakcje. Lud: „Mówcie pacierze! — krzyczy prostota — / Tu jego dusza być musi. / Jasio być musi przy swej Karusi, / On ją kochał za żywota!”. Narrator: „I ja to słyszę, i ja tak wierzę, / Płaczę i mówię pacierze”. Starzec: „Ufajcie memu oku i szkiełku, / Nic tu nie widzę dokoła”; o duchach mówi: „Duchy karczemnej tworem gawiedzi”, o dziewczynie mówi, że „duby smalone bredzi”, o ludzie — że „rozumowi bluźni”. Odpowiedź narratora. „Dziewczyna czuje, — odpowiadam skromnie — / A gawiedź wierzy głęboko: / Czucie i wiara silniej mówi do mnie, / Niż mędrca szkiełko i oko. // Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu, / Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce; / Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu! / Miej serce i patrzaj w serce!”. Jak to czytać. Naprzeciw siebie stają dwa sposoby poznawania: „szkiełko i oko” (to, co da się zobaczyć i zbadać) oraz „czucie i wiara”. Narrator nie twierdzi, że wiedza Starca jest fałszywa — nazywa ją prawdami „martwymi” i zarzuca mu, że nie zna prawd „żywych”. Warto zauważyć, że narrator sam ducha nie widzi; mówi „słyszę” i „wierzę”. Staje po stronie dziewczyny i ludu, bo ufa uczuciu i wierze.
W kilku balladach cyklu zło nie uchodzi bezkarnie, choć nie karze go żaden ludzki sąd. Karę wymierza świat nadprzyrodzony. Zagadnienie „Na czym polega ludowa sprawiedliwość?” znajduje się na liście zadań jawnych CKE do egzaminu ustnego (na podstawie znanych ballad Mickiewicza). „Świtezianka”: wina — złamana przysięga wierności („Przysięgą pogardził świętą”). Kara zapowiedziana wcześniej („biada jemu, za życia biada! / I biada jego złej duszy!”) spełnia się: „Surowa ziemia ciało pochłonie, / Oczy twe żwirem zagasną”, a dusza ma przy modrzewiu czekać tysiąc lat, „Wiecznie piekielne cierpiąc zarzewie”. „Lilije”: wina — zabójstwo męża, poprzedzone niewiernością. Pani nie żałuje czynu, boi się tylko kary; pustelnik pyta: „Więc ci nie żal rozboju, / Ale tylko strach kary?”. Zbrodnia wychodzi na jaw przez kwiaty z grobu, a upiór zabiera żonę i braci: „Daléj na tamten świat!”. Winni są też bracia, którzy zapomnieli o zaginionym i kłócą się o jego żonę — upiór mówi: „Źli bracia! biada obu!”. „Rybka”: wina — pan porzucił Krysię z dzieckiem dla księżny. Po jego przechadzce z żoną nad rzeczkę zostaje suche koryto, porzucona odzież i głaz, który „Dwa ludzkie ciała udawał”. Tekst nie mówi, kto wymierzył karę; sługa tylko kiwa głową, „Jakby chciał mówić: już zgadłem”. „To lubię”: wina — Maryla szydziła z zakochanego Józia, który „Poszedł i umarł z miłości”. Wyrok: „długie, długie lata, / Dręcz się w czyścowej zagubie; / Póki mąż jaki z tamecznego świata, / Nie powie na cię choć: lubię”. Pokuta trwa około stu lat („Odtąd już setny rok minie”). „Świteź”: car i jego wojsko, którzy napadli na bezbronne miasto, giną od zerwanych kwiatów: „Że go natychmiast choroba wyłamie, / I śmierć gwałtowna ugadza”. Co z tego wynika. Kara jest nieuchronna i dosięga także za winy, których nie obejmuje prawo (wiarołomstwo, okrucieństwo w miłości). Odpowiada winie: Maryla, która nie chciała powiedzieć „lubię”, czeka na to słowo; strzelec ginie w jeziorze, nad którym przysięgał. Jest też miejsce na łaskę: dusza Maryli zostaje wybawiona, a w „Powrocie taty” starszy zbójca sam odstępuje od zbrodni pod wpływem modlitwy dzieci. Pustelnik w „Lilijach” mówi wprost: „Nie masz zbrodni bez kary”.
Początek. Narrator patrzy na parę idącą brzegiem jeziora: „Jakiż to chłopiec piękny i młody? / Jaka to obok dziewica?”. O chłopcu wie, że „jest strzelcem w tutejszym borze”; o dziewczynie: „Kto jest dziewczyna? ja nie wiem”. Spotykają się „Każdą noc prawie, o jednej porze” pod modrzewiem. Przysięga. Strzelec prosi, by dziewczyna z nim zamieszkała. Ona nie dowierza: „Słowicze wdzięki w mężczyzny głosie, / A w sercu lisie zamiary” i pyta: „Ale czy będziesz mnie stały?”. Wtedy „Chłopiec przyklęknął, chwycił w dłoń piasku, / Piekielne wzywał potęgi, / Klął się przy świętym księżyca blasku”. Dziewczyna ostrzega: „Bo kto przysięgę naruszy, / Ach, biada jemu, za życia biada! / I biada jego złej duszy!” — i znika. Próba. Strzelec wraca brzegiem; woda się burzy i „Dziewicza piękność wytryska”. Nieznajoma wyśmiewa jego żal po dziewczynie („Po co żałujesz dzikiej wietrznicy”) i wabi: „Do mnie tu, do mnie, tu będziem razem / Po wodnym pląsać krysztale”. Strzelec waha się („I chciałby skoczyć i nie chce”), fala łechce mu stopy, wreszcie „Zapomniał strzelec o swej dziewczynie, / Przysięgą pogardził świętą”. Na środku jeziora rozpoznaje kusicielkę: „Ach, to dziewczyna spod lasku!”. Kara. Dziewczyna przypomina przysięgę i ogłasza wyrok: ciało pochłonie ziemia, a dusza „przy tem świadomem drzewie / Niech lat doczeka tysiąca”. „Roztwiera paszczę otchłań podwodna, / Ginie z młodzieńcem dziewica”. Zakończenie wraca do początku: przy świetle księżyca „Snuje się para znikomych cieni”. „Ona po srebrnym pląsa jeziorze, / On pod tym jęczy modrzewiem. / Któż jest młodzieniec? Strzelcem był w borze. / A kto dziewczyna? Ja nie wiem”. Na co zwrócić uwagę: 1) dziewczyna spod lasu i piękność z jeziora to ta sama postać — strzelec został wystawiony na próbę; 2) tekst nie mówi, kim ona jest; słowo „Świtezianka” pada tylko w tytule, a w „Rybce” Świteziankami nazwane są te, „co mieszkacie w wodzie”; 3) narrator zaznacza swoją niewiedzę na początku i na końcu — tajemnica zostaje; 4) przyroda współdziała z wyrokiem: wiatr szumi, woda „się burzy i wzdyma”, a jezioro pochłania wiarołomcę.
Podtytuł: „z pieśni gminnej”. Ballada zaczyna się od razu od zbrodni: „Zbrodnia to niesłychana, / Pani zabija pana”. Pani grzebie męża w gaju, „Na łączce przy ruczaju”, sieje na grobie lilię i śpiewa: „Rośnij kwiecie wysoko, / Jak pan leży głęboko”. U pustelnika (pierwszy raz). Pani biegnie do chatki pustelnika i wyznaje motyw: mąż „z królem Bolesławem / Poszedł na Kijowiany”, mijały lata, a ona wyznaje: „Nie dochowałam wiary”; tymczasem „Król srogie głosi kary; / Powrócili mężowie”. Zabiła, żeby mąż się nie dowiedział. Pustelnik widzi, że nie ma w niej skruchy („Więc ci nie żal rozboju, / Ale tylko strach kary?”), i odprawia ją słowami: „co ty zrobisz skrycie, / Mąż tylko wydać może, / A mąż twój stracił życie”. W domu. Dzieciom pani mówi, że ojciec „Został w lesie za dworem”. Sama nie zaznaje spokoju: „Nigdy na ustach śmiechu, / Nigdy snu na źrenicy!”; nocami słyszy głos: „To ja, dzieci, wasz tato!”. Bracia. Przyjeżdżają bracia męża i mówią, że wojna się skończyła, a brat żyje i jechał przodem. Czekają jesień, zimę, wiosnę i lato: „Zapominają brata”. Obaj zakochują się w bratowej i żądają: „Wybierz brata za brata”. U pustelnika (drugi raz). Pani opowiada o nocnej marze. Pustelnik proponuje, że wskrzesi męża — ona odmawia: „To żelazo zabójcze / Na wieki dzieli nas!”. Starzec radzi więc wyjść za mąż i zapewnia, że mąż nie powróci, „Chyba zawołasz sama”. Spór braci mają rozstrzygnąć wianki złożone na ołtarzu: „Czyj pierwszy weźmiesz wianek, / Ten mąż twój, ten kochanek”. W kościele. Pani bierze wieniec z lilii i pyta: „Kto mój mąż, kto kochanek?”. Obaj bracia twierdzą, że to ich wieniec; drugi podaje, gdzie rwał kwiaty: „Na grobie przy ruczaju”. Dobywają mieczy. „Wtem drzwi kościoła trzasły”, wchodzi „osoba w bieli: / Znany chód, znana zbroja” i woła: „Mój wieniec i ty moja! / Kwiat na mym rwany grobie”. „Cerkiew zapada w głąb. / Ziemia ją z wiérzchu kryje, / Na niéj rosną lilije”. Na co zwrócić uwagę: 1) lilie posiane, żeby ukryć grób, same zbrodnię ujawniają; 2) ostrzeżenie „Chyba zawołasz sama” spełnia się, gdy pani pyta w kościele, kto jest jej mężem; 3) kara obejmuje także braci, nazwanych „Źli bracia!”; 4) powtórzenia („Stuk stuk, stuk stuk!”, „To mój, to mój, to mój!”, „To ja, twój mąż, twój mąż!”) budują rytm i grozę; 5) tekst używa zamiennie słów „kościół” i „cerkiew”.
Ballada ma dedykację „Do Michała Wereszczaki” (brata Maryli). Zaczyna się opisem jeziora w „Nowogródzkiej stronie”, w ciemnym borze Płużyn: nocą widać w nim „Gwiazdy nad tobą i gwiazdy pod tobą / I dwa obaczysz księżyce”. Ale nocą nad jezioro jeździ tylko najśmielszy, bo słychać tam „gwar jakoby w mieście”, szczęk zbroi i dzwony, a potem „dziewic żałośne modły”. Wyprawa. „Pan na Płużynach”, potomek dawnych dziedziców Świtezi, postanawia zbadać tajemnicę: każe związać niewód „głęboki stóp dwieście” i zbudować czółna. Narrator radzi zacząć z Bogiem — zamawiają msze, przyjeżdża ksiądz z Cyryna i święci pracę. W sieci wyciągają nie straszydło, lecz żywą kobietę: „Twarz miała jasną, usta jak korale, / Włos biały skąpany w wodzie”. Opowieść kobiety. Mówi, że darowano im zuchwałość, bo zaczęli z Bogiem, a pan pochodzi z jej rodu. Gdzie dziś jezioro, stało miasto Świteź, „od książąt Tuhanów rządzona”. Gdy „car z Rusi” obległ Mendoga, ten wezwał Tuhana na pomoc. Tuhan wahał się, bo miasto nie miało innych szańców „Prócz naszych piersi i mieczy”; przekonała go córka, która widziała we śnie anioła obiecującego bronić żon i córek. Wojsko wyruszyło, a nocą Ruś uderzyła na miasto. Kobiety wołały: „zabijmy się same, / Śmierć nas od hańby ocali”. Córka Tuhana modliła się: „Niechaj nas lepiej Twój piorun wystrzela, / Lub żywych ziemia pogrzebie!” — i ziemia się zapadła. Kwiaty. „To są małżonki i córki Świtezi, / Które Bóg przemienił w zioła”. Gdy car i jego wojsko zaczęli je rwać, każdego zabijała nagła choroba. „Dotąd w swych baśniach prostota go święci, / I kwiaty nazywa Cary”. Po tych słowach kobieta znika, a statki i sieci toną. Na co zwrócić uwagę: 1) budowa szkatułkowa — opowieść narratora zawiera opowieść córki Tuhana; 2) narrator jest uczestnikiem („Ja ostrzegałem”) i powołuje się na to, co „bają” starcy; 3) zatopienie jest ocaleniem przed hańbą i samobójstwem, a nie karą dla miasta — kara spada na najeźdźców; 4) jezioro i kwiaty przechowują pamięć o dawnych zdarzeniach; 5) o ciekawości pada zdanie: „godna kary jest ciekawość pusta” — wyprawie darowano tylko dlatego, że zaczęła się od modlitwy.
Ballada zaczyna się wezwaniem: „Pójdźcie, o dziatki, pójdźcie wszystkie razem / Za miasto, pod słup, na wzgórek; / Tam przed cudownym klęknijcie obrazem”. Powód: „Tato nie wraca”, a po drogach „pełno zbójców”. Tekst nie nazywa mówiącej osoby; z dalszego ciągu wiadomo, że w domu czekają mama i „ciotunia”. Modlitwa. Dzieci biegną na wzgórek, całują ziemię, odmawiają kolejne modlitwy, a potem starszy brat śpiewa litanię: „Najświętsza Matko (…) Zmiłuj się, zmiłuj nad tatem!”. Powrót i napad. Nadjeżdżają wozy; kupiec zeskakuje, wita dzieci, pyta o dom. Odsyła służbę z wozami i idzie z dziećmi pieszo. Wtedy „zbójcy obskoczą dokoła, / A zbójców było dwunastu”. Kupiec prosi tylko o życie: „Ach! bierzcie wozy, ach! bierzcie dostatek”. Banda nie słucha — aż „Stójcie, stójcie!” krzyczy starszy zbójca i odpędza ją z drogi. Wyjaśnienie zbójcy. „Pierwszybym pałkę strzaskał na twej głowie, / Gdyby nie dziatek pacierze”. Zbójcy od dawna czatowali na kupca właśnie przy wzgórku. Starszy zbójca słyszał modlitwę: „z początku porwał mię śmiech pusty, / A potem litość i trwoga”; przypomniał sobie rodzinne strony — „Buława upadła z ręki: / Ach! ja mam żonę, i u mojej żony / Jest synek taki maleńki”. Na koniec prosi: „za moją duszę / Zmówcie też czasem paciórek”. Na co zwrócić uwagę: 1) w tej balladzie nie ma zjawisk nadprzyrodzonych — ocalenie przychodzi przez poruszone sumienie człowieka; 2) kupca ratują dzieci („Dziatki sprawiły, że uchodzisz cało”), on sam jest bezradny; 3) zmienia się tylko starszy zbójca, i to nie do końca: mówi „ja do lasu muszę”, ale prosi o modlitwę; 4) dwa razy powraca ten sam obraz — słup, wzgórek, klęczące dzieci; 5) na tle „Lilij” czy „Świtezianki” to ballada o ocaleniu, nie o karze.
Twardowski to postać z polskich podań o szlachcicu-czarnoksiężniku, który zapisał duszę diabłu. Mickiewicz opowiada tę historię żartobliwie. W karczmie. „Jedzą, piją, lulki palą, / Tańce, hulanka, swawola”. Twardowski popisuje się czarami: żołnierza zmienia w zająca, „patrona z trybunału” w psa („kondel”), a szewcowi toczy z głowy „gdańskiej wódki” pół beczki. Diabeł. W kielichu Twardowski widzi diablika, który wyskakuje i rośnie: „Nos jak haczyk, kurzą nogę, / I krogulcze ma paznokcie”. Przedstawia się: „Jestem Mefistofelesem”. Przypomina umowę zawartą na Łysej Górze, „Cyrograf na byczej skórze”: Twardowski po dwóch latach miał pojechać do Rzymu, a minęło już siedem. Teraz jednak wpadł w sieci: „Ta karczma Rzym się nazywa… / Kładę areszt na waszeci”. Gdy Twardowski rusza ku drzwiom, diabeł pyta: „A gdzie jest nobile verbum?” (szlacheckie słowo). Trzy żądania. Twardowski powołuje się na warunek kontraktu: może trzy razy „Zaprząc ciebie do roboty”. 1) Diabeł ma ożywić konia namalowanego na godle karczmy, ukręcić bicz z piasku i zbudować gmach „z ziarnek orzecha”, ze strzechą pobitą makiem i z trzema gwoździami w każdym ziarnku — wykonuje to. 2) Ma się wykąpać w wodzie święconej — „Skąpał się biedak po szyję”. 3) Twardowski zamieszka rok u Belzebuba, a diabeł przez ten rok ma żyć z panią Twardowską „jak z mężem” i przysiąc jej „miłość, szacunek / I posłuszeństwo bez granic”. Diabeł słucha jednym uchem, zerka na panią Twardowską i ucieka: „Czmychnąwszy dziurką od klucza, / Dotąd, jak czmycha, tak czmycha”. Na co zwrócić uwagę: 1) komizm — diabeł znosi wodę święconą, a cofa się przed małżeństwem; 2) gra słów „Rzym”: miasto i nazwa karczmy; 3) język potoczny i makaronizmy („dictum acerbum”, „nobile verbum”), wykrzyknienia („Ha, ha! Hi, hi! hejże! hola!”); 4) tytułowa bohaterka nie wypowiada ani słowa; 5) diabeł wygląda swojsko i śmiesznie, a nie groźnie — inaczej niż upiór w „Lilijach”. W cyklu żartobliwy ton mają także „To lubię” i „Tukaj”.
Maryla Wereszczakówna (1799–1863) była młodzieńczą miłością Mickiewicza; w 1821 r. wyszła za Wawrzyńca Puttkamera. Jej bratu, Michałowi Wereszczace, poeta zadedykował „Świteź”. Imię Maryla pojawia się w kilku utworach cyklu, ale za każdym razem inaczej — nie wolno wszystkich tych postaci utożsamiać z jedną osobą. „Pierwiosnek”: kwiatek pyta na końcu: „Czym kochanki godzien rączek, / Powiedz, niebieska Marylko! / Za pierwszy młodości pączek / Zyskam pierwszą… ach! łzę tylko”. „Do przyjaciół”: poeta pisze o północy, samotny, i wspomina ukochaną. Zapowiada: „Chcę coś okropnie, coś pisać miłośnie, / O strachach i o Maryli”. Maryla skąpiła mu czułych słów: „Choć jej kto kocham mówił po sto razy / Nie rzekła nawet i lubię”. Dlatego w Rucie, żegnając ją na dobranoc, straszył ją balladą. „To lubię”: narrator zwraca się do Maryli („Spojrzyj, Marylo, gdzie się kończą gaje”) i opowiada o spotkaniu z widmem. Widmo też nosiło to imię — „Marylą zwana przed laty” — i żyło około stu lat wcześniej. Na końcu zaczyna przepowiednię: „Ach! i ty poznasz Marylę, lecz ona…” — i urywa, bo pieje kur. Ballada jest więc żartobliwą przestrogą dla tej, która nie chce powiedzieć „lubię”. „Kurhanek Maryli”: Maryla jest tu wiejską dziewczyną („Maryla żyła w tej chacie, / A teraz leży w tym grobie”), którą opłakują kochanek, matka i przyjaciółka. W „Dudarzu” imię nie pada, ale historia jest pokrewna: pasterz umiera na obczyźnie z tęsknoty, a starzec niesie jego piosnkę i listek cyprysu tej, „której już nie obaczę”. Jak korzystać z biografii: wolno wskazać, że motyw nieszczęśliwej miłości i imię Maryla mają związek z przeżyciami poety, ale interpretację trzeba opierać na tekście. Mickiewicz pisał ballady jako nauczyciel w Kownie (1819–1823); tom wyszedł w 1822 r., a rok później poeta został aresztowany w śledztwie przeciw filomatom.
Zagadnienie „Świat ducha a świat rozumu” (na podstawie „Romantyczności”) znajduje się na liście zadań jawnych CKE do egzaminu ustnego. Świat rozumu reprezentuje Starzec. Jego narzędzia to „szkiełko i oko”. Skoro niczego nie widzi („Nic tu nie widzę dokoła”), uznaje, że niczego nie ma, a opowieści o duchach powstały „W głupstwa wywarzone kuźni”. Mówi z pozycji autorytetu: woła na lud, wymaga zaufania („Ufajcie”), gardzi gminem. Świat ducha to Karusia, lud i narrator. Karusia widzi i dotyka („trzymam ciebie w ręku”), choć nikt inny nie widzi. Lud nie widzi ducha, ale wierzy i reaguje modlitwą. Narrator łączy się z ludem: „I ja to słyszę, i ja tak wierzę”. Spór rozstrzygają cztery ostatnie wersy. Narrator przyznaje Starcowi wiedzę („Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu, / Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce”), ale odmawia mu znajomości prawd żywych i zdolności dostrzeżenia cudu. Wezwanie „Miej serce i patrzaj w serce!” wskazuje inne źródło poznania: uczucie i współczucie dla cierpiącego człowieka. Jak budować odpowiedź: 1) nazwij obie postawy i przypisz im postaci; 2) zacytuj kluczowe słowa obu stron; 3) pokaż, po czyjej stronie staje narrator i jak to uzasadnia („odpowiadam skromnie”); 4) wyjaśnij przeciwstawienie prawd martwych i żywych; 5) dodaj kontekst — np. inną balladę cyklu, w której świat nadprzyrodzony jest realny i działa („Świtezianka”, „Lilije”), albo spór epok: tom z 1822 r. uchodzi za początek polskiego romantyzmu, a Mickiewicz poprzedził go przedmową „O poezji romantycznej”. Czego unikać: twierdzenia, że utwór „odrzuca naukę” (narrator nie nazywa wiedzy Starca fałszywą, tylko martwą) oraz że narrator widzi ducha (mówi: słyszę, wierzę).
Miłość w cyklu rzadko bywa szczęśliwa; częściej trwa mimo śmierci albo do śmierci prowadzi. Miłość, która trwa po śmierci. Karusia w „Romantyczności”: „Ach! i po śmierci kocha!”; woli umrzeć przy ukochanym, niż żyć wśród ludzi. Krysia w „Rybce” nawet po skoku do wody wraca do dziecka: wypływa „Żeby dać piersi dzieciątku”. Kochanek w „Kurhanku Maryli” nie chce żyć bez zmarłej: „Przystanę do Moskali, / Żeby mnie wraz zabili”. Miłość, z której się umiera. Pasterz z „Dudarza” gaśnie na obczyźnie: „Żyłem na świecie pamiątek”; zostawia piosnkę, kosmyk włosów i listek cyprysu. Józio z „To lubię” — „Poszedł i umarł z miłości…”. Miłość zdradzona i ukarana. Strzelec w „Świteziance” przysięga i tej samej nocy łamie przysięgę. Pan w „Rybce” „przysięgał zaślubić”, a żeni się z księżną. Pani w „Lilijach” nie dochowuje wiary mężowi i zabija go ze strachu przed karą. Miłość wystawiona na próbę. W „Rękawiczce” Marta każe rycerzowi dowieść uczucia: „Kto mię tak kocha, jak po tysiąc razy / Czułemi przysiągł wyrazy, / Niechaj mi teraz rękawiczkę poda”. Emrod spełnia żądanie, ale zabawy jego życiem nie wybacza: „Pani, twych dzięków nie trzeba mi wcale”. Okrucieństwo w miłości jako wina. Maryla z „To lubię” cieszyła się cudzym cierpieniem („W boleściach jego dla mnie radość dzika”) i pokutuje za to po śmierci. Miłość rodzinna. W „Powrocie taty” modlitwa dzieci za ojca porusza zbójcę, bo sam ma żonę i synka. W „Kurhanku Maryli” matka mówi: „Pókiśmy mieli ciebie, / W domu było jak w niebie”. Wniosek do wypracowania: w balladach uczucie jest miarą człowieka. Wierność bywa silniejsza niż śmierć, a zdrada, wiarołomstwo i zabawa cudzym uczuciem ściągają karę.
Przyroda w balladach nie jest tylko tłem. Bierze udział w zdarzeniach, kryje tajemnice i wymierza kary. Woda. W „Świteziance” jezioro najpierw kusi (fala „Z lekka mu w stopy załechce”), potem karze: „Roztwiera paszczę otchłań podwodna”. W „Świtezi” jezioro powstało w miejscu miasta i strzeże jego dziejów: „Każdego śmiałka jezioro zagarnie / Do nieprzebrnionych czeluści”. W „Rybce” rzeka przyjmuje Krysię i daje jej nową postać, a po przechadzce pana i jego żony znika: „Gdzie pierwej rzeczułka ciekła, / Tam suchy piasek i rowy”. Kwiaty. W „Lilijach” kwiat ma zamaskować grób, a staje się dowodem zbrodni: rośnie „tak wysoko, / Jak pan leżał głęboko”. W „Świtezi” kwiaty są przemienionymi kobietami i zabijają tych, którzy je zrywają: „Tak straszna jest kwiatów władza”. W „Pierwiosnku” kwiatek mówi o krótkim życiu: „Lepsza w kwietniu jedna chwilka / Niż w jesieni całe grudnie”. Drzewa i las. Modrzew w „Świteziance” jest świadkiem przysięgi („przy tem świadomem drzewie”) i miejscem pokuty. Las i gaj w „Lilijach” to miejsce zbrodni i drogi do pustelnika; gdy pani ucieka, „Coś wciąż po krzakach stęka”. Pora i nastrój. Większość zdarzeń rozgrywa się nocą, przy księżycu („Świtezianka”, „Świteź”, „To lubię”). Burzenie się wody i szum wiatru towarzyszą chwilom przełomowym: „Wtem wiatr zaszumiał po gęstym lesie, / Woda się burzy i wzdyma”. Wyjątkiem jest „Romantyczność” — tam rzecz dzieje się w biały dzień, w miasteczku. Wniosek: natura w balladach jest powiązana ze światem nadprzyrodzonym i z porządkiem moralnym. Nie da się przed nią ukryć winy — zna ją woda, drzewo i kwiat na grobie.
W prawie każdej balladzie cyklu świat nadprzyrodzony wkracza między ludzi. Postaci fantastyczne: duch zmarłego kochanka („Romantyczność”); dziewczyna znad jeziora, która „Jak ognik nocny przepada” („Świtezianka”); kobieta-rybka, która „rybią łuskę odwinie” („Rybka”); kobieta wyłowiona z jeziora i kobiety przemienione w kwiaty („Świteź”); upiór w zbroi („Lilije”); „straszna martwica” — dusza czyśćcowa w białych szatach, z ognistym wieńcem na skroni („To lubię”); diabeł („Pani Twardowska”, „Tukaj”); tajemniczy starzec obiecujący nieśmiertelność („Tukaj”). Zdarzenia fantastyczne: zapadnięcie się miasta i cerkwi pod ziemię, zniknięcie rzeki i głaz podobny do dwojga ludzi, przemiany (w rybkę, w kwiaty, w zająca i psa), ożywienie malowanego konia. Jak powstaje groza. Pora: północ, zmrok, „Wieczorną, słotną dobą”. Miejsce: brzeg jeziora, gaj z grobem, stara cerkiew z mogiłami. Dźwięki: „Stuk stuk, stuk stuk!”, „Skrzyp, skrzyp”, „W chróstach coś huczy i ksyka”. Powtórzenia: „To ja, twój mąż, twój mąż!”. Stopniowanie: w „Lilijach” najpierw głos na dworze, potem kroki w świetlicy, wreszcie upiór w kościele. Po co fantastyka. 1) Wymierza sprawiedliwość tam, gdzie nie sięga ludzki sąd („Lilije”, „Świtezianka”, „Rybka”, „To lubię”). 2) Pokazuje, że istnieje rzeczywistość niedostępna dla „szkiełka i oka” („Romantyczność”). 3) Wyraża ludowe wierzenia — narrator powołuje się na to, co „bają” starcy i co w swoich baśniach przechowuje „prostota” („Świteź”). 4) Bywa źródłem humoru: diabeł w „Pani Twardowskiej” jest śmieszny, a w „To lubię” narrator, który śmiał się z diabłów, pada ze strachu. Narrator wobec cudowności: nie tłumaczy jej i nie podważa. Przyznaje się do niewiedzy („Ja nie wiem”), zapowiada niedowierzanie słuchaczy („Choć powiem, nikt nie uwierzy”) albo zostawia domysł bohaterowi („Jakby chciał mówić: już zgadłem”).
Ballady czerpią z podań, wierzeń i pieśni ludu. Poeta sam to zaznacza w podtytułach: „z pieśni gminnej” („Lilije”), „ze śpiewu gminnego” („Rybka”), „myśl z pieśni gminnej” („Dudarz”), „myśl ze śpiewu litewskiego” („Kurhanek Maryli”). Lud jako ten, kto wie. W „Romantyczności” prostota od razu rozumie, co się dzieje z dziewczyną, i odpowiada modlitwą; narrator przyłącza się do niej, a Starca, który nazywa lud „gawiedzią” i „gminem”, upomina. W „Świtezi” pamięć o dawnych dziejach przetrwała tylko w ludowych baśniach: „Dotąd w swych baśniach prostota go święci, / I kwiaty nazywa Cary”. W „To lubię” przed nawiedzonym miejscem przestrzegał narratora „Andrzej stary”, a on się śmiał — niesłusznie. Ludowe wyobrażenia o świecie: dusze zmarłych wracają między żywych; pokutują za winy; zbrodnia zawsze wychodzi na jaw; przysięga wiąże; przyroda jest zamieszkana przez istoty nadprzyrodzone; słowo ma moc (zawołanie zmarłego w „Lilijach”, słowo „lubię” w „To lubię”). Ludowa moralność: prosta i surowa. Liczy się wierność, dotrzymanie słowa, litość; karane są wiarołomstwo, zabójstwo, pycha i brak serca. Pustelnik streszcza ją w jednym zdaniu: „Nie masz zbrodni bez kary”. Wiejski świat w utworach: święto dosiewek z muzyką i ogniem („Dudarz”), praca w polu i wieczorynki („Kurhanek Maryli”), przydrożny słup z obrazem („Powrót taty”), karczma („Pani Twardowska”). Język i forma pieśni: prosta składnia, zdrobnienia („dziatki”, „paciórek”, „Jasieńku”), powtórzenia i refreny („Nie masz, nie masz Maryli!”), dialogi, wykrzyknienia, wyrazy dźwiękonaśladowcze. Wniosek: ludowość w balladach to nie ozdoba. Lud jest w nich źródłem tematów i wzorem wrażliwości, a jego wiara zostaje potraktowana poważnie.
Ballada łączy cechy trzech rodzajów literackich. Epika: jest narrator i fabuła — zdarzenia ułożone w ciąg z punktem kulminacyjnym. Narrator „Lilij” opowiada historię od zbrodni do kary; narrator „Świtezi” relacjonuje wyprawę na jezioro. Liryka: nastrój tajemnicy i grozy, opisy przyrody, emocjonalne zaangażowanie mówiącego — wykrzyknienia („O niesłychane zjawiska!”), pytania („Lecz czy dochowa przysięgi?”), wyznania („I ja to słyszę, i ja tak wierzę”). Budowa stroficzna, rym i rytm zbliżają balladę do pieśni. Dramat: znaczną część tekstu wypełniają dialogi, a akcja układa się w sceny. „Kurhanek Maryli” składa się niemal wyłącznie z wypowiedzi postaci (Cudzy człowiek, Dziewczyna, Kochanek, Matka, Przyjaciółka); „Pierwiosnek” jest rozmową „Ja” z Kwiatkiem; w „Lilijach” rozmowy pani z pustelnikiem i z braćmi posuwają akcję naprzód. Inne cechy widoczne w cyklu: 1) źródła ludowe; 2) świat nadprzyrodzony obok realnego; 3) tajemniczość — narrator nie wie wszystkiego; 4) przesłanie moralne; 5) powtórzenia i refreny; 6) klamra kompozycyjna — zakończenie „Świtezianki” wraca do pytań z początku, a „Lilije” kończą się obrazem kwiatów rosnących tak wysoko, „Jak pan leżał głęboko”. Rozmaitość tonów. Cykl nie jest jednolity: obok ballad grozy („Lilije”, „Świtezianka”) są żartobliwe („Pani Twardowska”, „To lubię”), utwór o ocaleniu („Powrót taty”), programowy („Romantyczność”), przekład („Rękawiczka” — „z Schillera”) oraz utwory nazwane romansami lub bliskie pieśni („Dudarz”, „Kurhanek Maryli”). Opowieść bywa też zamknięta w innej opowieści: w „Świtezi” mówi wyłowiona kobieta, w „To lubię” — widmo, w „Dudarzu” — starzec. W analizie fragmentu ballady wskaż po jednym elemencie epickim, lirycznym i dramatycznym i nazwij jego funkcję.
Karusia („Romantyczność”) — dziewczyna, która kocha zmarłego. Ma macochę, czuje się obco wśród ludzi („Źle mnie w złych ludzi tłumie”). Lud jej współczuje, Starzec uważa, że bredzi. Jest postacią, przez którą utwór pokazuje „czucie”. Dziewczyna znad Świtezi („Świtezianka”) — tajemnicza, ostrożna („Więcej się waszej obłudy boję, / Niż w zmienne ufam zapały”), wymaga stałości. Sama wystawia strzelca na próbę i sama ogłasza wyrok. Narrator do końca nie wie, kim jest. Krysia („Rybka”) — uboga dziewczyna porzucona przez pana. Nie przeklina go („Niechże sobie żyją młodzi”), martwi się tylko o dziecko: „Lecz moje dziecię… ach dziecię!”. Po przemianie pozostaje matką. Pani („Lilije”) — jedyna w cyklu zbrodniarka. Zabija, by ukryć niewierność; nie czuje żalu, tylko strach. Kłamie dzieciom i braciom męża, odrzuca propozycję wskrzeszenia męża, chce szybko wyjść za mąż. Dręczy ją jednak sumienie: „Nie wygnać z myśli grzechu”. Córka Tuhana („Świteź”) — odważna i pobożna. Namawia ojca, by ruszył na pomoc Mendogowi; gdy kobiety chcą się pozabijać, próbuje je powstrzymać („Broniłam, lecz próżny opór”) i modli się o śmierć z ręki Boga. Maryla („To lubię”) — bogata, piękna i pyszna: „Tłumem gardziłam bez braku”. Ukarana za brak serca, po około stu latach zostaje wybawiona. Maryla z „Kurhanka” to inna postać: zmarła wiejska dziewczyna, którą wszyscy kochali. Marta („Rękawiczka”) — dama, która dla kaprysu naraża życie rycerza; traci go. Pani Twardowska — nie mówi nic i nic nie robi, a diabeł przed nią ucieka; postać z żartu. Pasterka („Dudarz”) — słucha piosnki o cudzej tęsknocie, płacze, ale odchodzi pod rękę z młodzieńcem; jej myśli pozostają zakryte. Matka i przyjaciółka („Kurhanek Maryli”) — głosy żałoby: „Bóg nas opuścił, ludzie opuścili”. Wniosek: kobiety w balladach są i ofiarami (Krysia, Karusia), i winowajczyniami (pani z „Lilij”, Maryla z „To lubię”), i tymi, które wymierzają sprawiedliwość (dziewczyna znad Świtezi). W wypracowaniu warto zestawiać je parami, np. Krysię z panią z „Lilij” albo Karusię z Marylą z „To lubię”.
Daty i fakty. Pierwszy tom „Poezyj” Mickiewicza ukazał się w Wilnie w 1822 r.; zawierał „Ballady i romanse” poprzedzone przedmową „O poezji romantycznej”. Wydanie tego tomu przyjmuje się za umowny początek romantyzmu w Polsce. Drugi tom (1823) przyniósł „Grażynę” oraz II i IV część „Dziadów”. Spór o romantyczność. Tom ukazał się w czasie dyskusji klasyków z romantykami. W 1818 r. Kazimierz Brodziński ogłosił rozprawę „O klasyczności i romantyczności”, a w 1819 r. Jan Śniadecki — „O pismach klasycznych i romantycznych”, wymierzoną w nowy prąd. „Romantyczność” jest głosem w tym sporze: przeciwstawia „szkiełku i oku” mędrca „czucie i wiarę”. Co nowego przynoszą ballady: 1) bohaterami są ludzie prości — dziewczyna z miasteczka, strzelec, uboga Krysia, kupiec i jego dzieci, wiejska gromada; 2) źródłem tematów są ludowe pieśni i podania, a akcja toczy się w „Nowogródzkiej stronie”, nad Świtezią i nad Niemnem; 3) świat nadprzyrodzony jest traktowany poważnie; 4) uczucie i wiara zostają uznane za drogę do prawdy; 5) patronem „Romantyczności” jest Szekspir (motto); 6) w cyklu jest przekład z Schillera („Rękawiczka”). Związki z innymi dziełami Mickiewicza. W II części „Dziadów” (1823) lud także obcuje z duchami zmarłych, a winy za życia decydują o losie po śmierci — to ten sam krąg wyobrażeń co w balladach. Do sporu „czucia” z „rozumem” warto wracać przy późniejszych utworach poety. Jak wykorzystać kontekst w wypracowaniu: podaj datę i miejsce wydania, nazwij przełom (umowny początek romantyzmu), wskaż „Romantyczność” jako utwór programowy i zacytuj jej zakończenie. Nie przypisuj balladom treści, których w nich nie ma — np. haseł politycznych.
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
„Romantyczność” rozgrywa się w nocy, w ciemnym lesie
Narrator mówi wyraźnie: „To dzień biały! to miasteczko!”. Noc pojawia się tylko w słowach Karusi („Tyżeś to w nocy?”).
Dlaczego: Większość ballad cyklu ma scenerię nocną, więc łatwo przenieść ją na „Romantyczność”.
W „Romantyczności” narrator twierdzi, że wiedza Starca jest fałszywa
Narrator przyznaje Starcowi znajomość prawd („Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu”), ale zarzuca mu, że nie zna „prawd żywych”. Odpowiada „skromnie” i stawia „czucie i wiarę” wyżej niż „szkiełko i oko”.
Dlaczego: Skrót „romantyzm przeciw rozumowi” gubi to, co naprawdę mówi tekst.
Strzelec zdradził dziewczynę z inną kobietą
Piękność z jeziora to ta sama dziewczyna: „Poznaje strzelec dziewczynę z bliska… / Ach, to dziewczyna spod lasku!”. Strzelec został wystawiony na próbę.
Dlaczego: Pomija się scenę rozpoznania, a od niej zależy sens kary.
Pustelnik w „Lilijach” rozgrzesza panią i chwali jej czyn
Pustelnik najpierw stwierdza brak skruchy („Więc ci nie żal rozboju, / Ale tylko strach kary?”), a później mówi: „Nie masz zbrodni bez kary” i ostrzega, że mąż nie powróci, „Chyba zawołasz sama”.
Dlaczego: Słowa „Wieczna twa tajemnica” czytane osobno brzmią jak zapewnienie o bezkarności.
Pani z „Lilij” zabiła męża bez powodu albo powód jest nieznany
Sama go podaje: pod nieobecność męża nie była mu wierna („Nie dochowałam wiary”), a „Król srogie głosi kary”. Zabiła, żeby mąż się nie dowiedział.
Dlaczego: Wyznanie pada w szybkiej, urywanej rozmowie z pustelnikiem i łatwo je przeoczyć.
Diabeł w „Pani Twardowskiej” nie wykonuje żadnego zadania
Wykonuje dwa: ożywia konia, kręci bicz z piasku i stawia gmach, a potem kąpie się w wodzie święconej. Ucieka dopiero przed trzecim — rokiem życia z panią Twardowską.
Dlaczego: Pamięta się puentę, a nie przebieg zakładu.
Krysia w „Rybce” mści się i zamienia pana w kamień
Tekst tego nie mówi. Sługa znajduje wyschnięte koryto, porzuconą odzież i głaz, który „Dwa ludzkie ciała udawał”; narrator pyta tylko: „cudy, czy moc piekła?”.
Dlaczego: Dopowiada się sprawcę, choć ballada zostawia domysł czytelnikowi.
Maryla z „To lubię”, Maryla z „Kurhanka” i Maryla Wereszczakówna to ta sama osoba
W „To lubię” Marylą jest i adresatka opowieści, i widmo kobiety zmarłej około stu lat wcześniej. W „Kurhanku Maryli” to zmarła wiejska dziewczyna. Z biografią poety łączy te utwory imię i motyw nieszczęśliwej miłości.
Dlaczego: To samo imię skłania do utożsamiania postaci.
Wszystkie ballady cyklu są ponure
„Pani Twardowska” jest żartobliwa, humor mają też „To lubię” i „Tukaj”; „Powrót taty” kończy się ocaleniem.
Dlaczego: Cykl kojarzy się głównie z „Lilijami” i „Świtezianką”.
W „Świtezi” legendę opowiada stara kobieta, a miasto zatopiono za karę
Opowiada córka Tuhana wyłowiona w niewodzie („Twarz miała jasną, usta jak korale”). Miasto zapadło się po jej modlitwie, dzięki czemu kobiety uszły „zhańbienia i rzezi”; kara spotkała najeźdźców, którzy rwali kwiaty.
Dlaczego: Zatopione miasto z innych podań bywa karą za grzechy mieszkańców — tu jest odwrotnie.
W „Powrocie taty” wszyscy zbójcy się nawracają
Bandę powstrzymuje tylko starszy zbójca. Sam wraca do lasu („ja do lasu muszę”), ale prosi dzieci o modlitwę za swoją duszę.
Dlaczego: Szczęśliwe zakończenie zachęca do uproszczeń.
„Rękawiczka” to oryginalna ballada Mickiewicza
To przekład ballady Friedricha Schillera — utwór ma podtytuł „z Schillera”.
Dlaczego: Utwór stoi w cyklu obok ballad własnych poety.
Motto „Romantyczności” jest bez znaczenia
Słowa z Szekspira — „Zdaje mi się, że widzę… Gdzie? / Przed oczyma duszy mojej” — zapowiadają temat: widzenie tego, co niedostępne dla oka.
Dlaczego: Motta bywają pomijane przy lekturze.
„Ballady i romanse” wydano w 1832 r., razem z III częścią „Dziadów”
Ukazały się w Wilnie w 1822 r., w pierwszym tomie „Poezyj”. III część „Dziadów” jest o dziesięć lat późniejsza.
Dlaczego: Daty 1822 i 1832 łatwo pomylić.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Egzamin ustny
Zadania z listy jawnych zadań do części ustnej w latach 2026–2028 przy pozycji: Adam Mickiewicz, „Romantyczność” oraz wybrane ballady. Pierwsze zadanie w zestawie, który losujesz na egzaminie, pochodzi z tej listy.
Świat ducha a świat rozumu. Omów zagadnienie na podstawie „Romantyczności” Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Omówienie: teza, sceny, kryteria komisji i typowe błędyNa czym polega ludowa sprawiedliwość? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci ballad Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Omówienie: teza, sceny, kryteria komisji i typowe błędyŹródło: Zadania jawne CKE na egzamin ustny 2026–2028 (komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r.). Treść zadań przepisana dosłownie. Wszystkie pytania: matura ustna z polskiego – pytania jawne.
Przykłady z bazy
Poniżej 5 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
Jak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
Zacznij od faktów: „Ballady i romanse” to cykl z pierwszego tomu „Poezyj” (Wilno 1822), poprzedzony przedmową „O poezji romantycznej”; uchodzi za umowny początek polskiego romantyzmu.
„Romantyczność” opanuj najdokładniej: kto mówi które słowa (Karusia, prostota, Starzec, narrator), gdzie i kiedy rzecz się dzieje („To dzień biały! to miasteczko!”), jak brzmi zakończenie.
Naucz się na pamięć czterech wersów: „Czucie i wiara silniej mówi do mnie, / Niż mędrca szkiełko i oko” oraz „Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu! / Miej serce i patrzaj w serce!”.
Do zagadnienia „Świat ducha a świat rozumu” przygotuj: obie postawy, ich przedstawicieli, cytaty obu stron, stanowisko narratora i jeden kontekst.
Do zagadnienia „Na czym polega ludowa sprawiedliwość?” przygotuj trzy ballady w układzie wina — kara — kto wymierza karę: „Świtezianka”, „Lilije”, „Rybka” (ewentualnie „To lubię” i „Świteź”).
„Świtezianka”: zapamiętaj kolejność — spotkania pod modrzewiem, przysięga, ostrzeżenie, kuszenie, rozpoznanie („Ach, to dziewczyna spod lasku!”), wyrok, powrót do pytań z początku.
„Lilije”: dwie wizyty u pustelnika, przyjazd braci, wianki na ołtarzu, upiór w kościele. Motyw zbrodni pani podaje sama.
„Świteź”: odróżniaj ramę (wyprawa pana na Płużynach) od opowieści córki Tuhana; pamiętaj, kto zginął od kwiatów.
„Powrót taty”, „Pani Twardowska”, „Rybka”: po jednym zdaniu streszczenia i po jednym cytacie („Buława upadła z ręki”; „Ta karczma Rzym się nazywa”; „Żeby dać piersi dzieciątku”).
Nie myl postaci o tym samym imieniu: Maryla w „To lubię”, w „Kurhanku Maryli”, w „Pierwiosnku” i w „Do przyjaciół” to różne ujęcia.
Przy pytaniu o gatunek pokaż na przykładzie elementy epickie, liryczne i dramatyczne oraz źródła ludowe wskazane w podtytułach.
Cytuj tylko to, czego jesteś pewien; lepiej dokładnie streścić scenę niż przekręcić wers.
FAQ
Wiedza z działu „Ballady i romanse” przyda Ci się też tutaj:
80 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
